بنیادهای فرهنگ سیاسی ایران/ بخش دوم ( بی اعتمادی سیاسی)

یه گزارش خرد و فرهنگ، بی اعتمادی به عنوان یکی از واکنش های دفاعی شهروندان محسوب می شود. جامعه ای که دارای تاریخ پرتلاطم سختی های تکرارشونده و ناکامی های سیاسی باشد، در شرایط ناکامی قرار میگیرد نظریه پردازان حوزه روانشناسی اجتماعی بر این اعتقادند که ریشه های بی اعتمادی جوامع را میتوان در تاریخ سیاسی آنان جست و جو نمود.

همان گونه ای که بی اعتمادی فردی حاصل تجارب دوران کودکی و مراحل رشد انسان ها است.. به هر میزان که بی اعتمادی افزایش یابد طبعاً زمینه های رفتار واکنشی نیز حاصل خواهد .شد به عبارت دیگر هر گونه بی اعتمادی را باید زمینه ساز رفتار غریزی دانست. چنین رفتاری عموماً ، ناپایدار خشن و ستیزه جویانه خواهد بود. زمانی که بی اعتمادی ایجاد می شود، هیچ گونه تلاش و تحرکی برای بازسازی شرایط فردی و گروهی حاصل نخواهد شد. به عبارت دیگر تعامل سیاسی مطلوب را می توان حاصل اعتماد معطوف به آینده و اعتماد عقلانی دانست. کنشهای معطوف به بی اعتمادی عموماً به رفتارهای بی نتیجه و همچنین کنشهای برگشت پذیر منجر می شود.

تحلیل موضوعات اجتماعی در دو سطح انجام می گیرد «نخبگان» و «شهروندان» را می توان در زمرهٔ کنشگران اجتماعی دانست. آنان حامل فرهنگ سیاسی بوده و در رفتارهای خود جلوه هایی از هنجارهای نهفته را منعکس می سازند بی اعتمادی را می توان از جمله مؤلفه های پایدار و بنیادین در فرهنگ سیاسی ایران دانست ادبیات ،اجتماعی نظر سنجی ها و خاطرات به جامانده از گذشته جلوه هایی از بی اعتمادی را بازنمایی نموده و به این ترتیب فضای ،تردید دودلی و ابهام را در عرصۀ اجتماعی ایران به نمایش می گذارند. در این راستا (ماروین زونیس) چنین وضعیتی را در کتاب (نخبگان سیاسی ایران) تبیین نموده است.

نظریه پردازان تلاش دارند تا بدبینی و بی اعتمادی در روابط اجتماعی ایران را تبیین و تحلیل .نمایند زونیس بر این اعتقاد است که عامل اصلی بی اعتمادی و بدبینی سیاسی در ایران ناشی از عدم تحرک ،سیاسی اجتماعی و اقتصادی ایرانیان  می باشد.

وی بر شاخص هایی از جمله انعطاف پذیری ساختار سیاسی و اجتماعی ایران تأکید می کند به طور کلی، عدم تحرک و همچنین شکننده بودن ساختار سیاسی و اجتماعی در اندیشه «زونیس» به عنوان عامل اصلی بی اعتمادی محسوب می شود وی بی اعتمادی را ناشی از ضعف و احساس قدرت محدود میداند شکست های سیاسی و اجتماعی از جمله مواردی است که بی اعتمادی را افزایش میدهد شکل گیری حوادث پیش بینی نشده نیز از مواردی است که چنین فضایی از ابهام بی اعتمادی ناتوانی در تحرک و بدبینی را به وجود می آورد (367.Zonis, op. cit, p)

برخی از نظریه پردازان بی اعتمادی و بدبینی در فرهنگ سیاسی ایران را ناشی از عدم مشارکت پذیری می دانند جامعه ای که در وضعیت بحران مشارکت قرار دارد با جلوه هایی از بی اعتمادی روبه رو می.شود هدف مشارکت سیاسی را باید حداکثر سازی مشروعیت حکومت از طریق جذب نیروهای اجتماعی و سیاسی جدید دانست از سوی دیگر، مشارکت می تواند جلوه هایی از مشروعیت عمومی را فراهم آورد. اگر مشروعیت به معنای اعتماد نسبت به نخبگان سیاست و ساختار قدرت ،باشد طبعاً فقدان مشارکت به معنای کاهش اعتماد نسبت به مراجع ،سیاسی کارگزاران اجتماعی و گروه هایی است که می توانند بر سرنوشت فرد تأثیرگذار باشند. (16.Pye, op.cit, p) از سوی دیگر «لوسین پای» به موازات مشارکت ،سیاسی موضوع دیگری را نیز مورد پردازش قرار میدهد که مبتنی بر نقش ارتباطات در فرهنگ و همچنین توسعه سیاسی می باشد در این ،ارتباط وی فرهنگ سیاسی دموکراتیک را از قابلیتی برخوردار می داند که زمینه ساز فرهنگ مشارکت گرا می.شود به عبارت دیگر ارتباطات در فضای دموکراتیک می تواند مشارکت قانونمند و نهادمند را ارتقاء دهد در نتیجه هیچگاه بی اعتمادی ایجاد

نمی شود.

شواهد نشان می دهند که در بسیاری از مواقع ایرانیان عدم موفقیت خود را ناشی از شاخص های ساختاری میدانند تمامی آنان بر این اعتقادند که حقوق اجتماعی آنان نادیده انگاشته شده است. هر گاه که فردی به موفقیت دست مییابد علت آن را ناشی از قابلیت و تواناییاش تلقی نمی کنند بلکه دلایل دیگری ارائه میدهند و وضعیت وی را برمبنای جلوه هایی از رابطه و اقدامات فراقانونی تحلیل می کنند این امر بیانگر نشانه هایی از بی اعتمادی شهروندان نسبت به فرایند سیاسی اجتماعی و حتی الگوهای کنش بین فردی می باشد.

«لوسین پای» بر این اعتقاد است که اگر ایران در شرایط مشارکت سیاسی قرار گرفته و از همه مهمتر آن که بتواند فرایندهای گذار از بحران های مشارکت را سپری سازد، در آن شرایط به نتایج مؤثرتری برای کاهش بدبینی دست می یابد. به این ترتیب، تا زمان عبور از بحران مشارکت ،سیاسی بدبینی و بی اعتمادی جامعۀ ایران نسبت به یکدیگر و همچنین نسبت به نخبگان سیاسی تداوم می یابد( 25.Pye and Verba, 1956, p)

برخی دیگر از نظریه پردازان بی اعتمادی سیاسی در ایران را ناشی از مداخله قدرت های بزرگ در امور داخلی کشور میدانند. آنان بر این اعتقاد هستند که مداخلات نظامی، شکست های فاجعه آمیز اشغال نظامی و بحرانهایی که دارای ریشه های بین المللی می باشند از جمله مواردی به شمار میآیند که بدبینی اجتماعی در ایران را افزایش میدهند. «لرنر» بر این اعتقاد است که بی اعتمادی و بدبینی زمینه لازم برای ایجاد «بازی توطئه» (A game of intrigue) را فراهم می آورد.