اختصاصی خرد و فرهنگ/یلدا، آینه مهرورزی و مهربانی

یلدا، چنانکه اغلب فرهنگ ها آورده اند، مأخوذ از سریانی به معنی میلاد عربی است؛ و چون  شب یلدا را با میلاد مسیح تطبیق می کرده اند، از این  رو، بدین نام خوانده شده است. چون ایرانیان این شب را شب تولد میترا (مهر) می دانستند. آن را با تلفظ سریانیش پذیرفتند و در واقع یلدا با نوئل اروپایی که در ۲۵ دسامبر تثبیت شده معادل است. بنابراین نوئل اروپایی همان شب یلدا یا شب چله ایرانی است.

مراسم تولد میترا به عنوان يك روز مقدس با آیین مهری به اروپا رفت تا آن زمان جشن تولد و تعمید مسیح روز ششم ژانویه گرفته می شد.

پس از آنکه مسیحیت نفوذ یافت و بسیاری از آداب و رسوم مهری  در آن جذب شد، میلادِ مهر- که به اعتقاد مهرپرستان نجات دهنده بشریت در آخر الزمان خواهد بود ـ به مسیح منتسب گشت و با گسترش مسیحیت در شرق، مجددا به ایران بازگشت و شب یلدا نامیده شد. يلدا طولانی ترین شبهای سال و آغاز انقلاب شتوی است که پس از آن آفتاب از برج قوس به برج جدی تحویل می شود و روزها اندك اندك بلندتر می گردد.

این طولانی ترین شب سال در نظر ایرانیان نحس بود. زیرا علاوه بر سرمای سخت زمستانی، در این شب ، حمله اهریمن تاریکی ادامه می یافت. برای دفع این نحوست، ایرانیان تا باز آمدن خورشید به دور آتش شادی می کردند و خوان می گستردند ومَیزد نثار می کردند که بازمانده این رسم هنوز برجای است.

کرمانی ها معتقد بودند که قارون به شکل هیزم شکنی شب به در خانه ها می آید و هیزم به آنها  می دهد که این هیزم ها به شمش طلا تبدیل می شود. بنابراین تا بیدار می مانند. این مراسم یادآور  بابانوئل در کریسمس است و می رساند که یلدای ایرانی و کریسمس از يك مايه سرچشمه گرفته است.

در ادبیات فارسی شعرا زلف یار و همچنین روز هجران را از حیث سیاهی و درازی به شب یلدا تشبیه کنند و از اشعار برخی مانند ابیات زیر از معزی و سنائی نیز رابطهٔ بین مسیح و و یلدا ادراك می شود:

به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی که از يك چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا (سنائی)

شاید بر اساس این بیت بوده که صاحب برهان قاطع پنداشته که یلدا نام یکی از ملازمان حضرت عیسی (ع) بوده است.

ایزد دادار مهر و کین تو گویی

از شب قدر آفرید و از شب یلدا

زانکه به مهرت بود تقرب مؤمن

زانکه به کینت بود تفاخر ترسا (معزی )

نور رایش تیره شب را روز نورانی کند

دود خشمش روز روشن را شب یلدا کند (منوچهری)

قندیل فروزی به شب قدر به مسجد

مسجد شده چون روز و دلت چون شب یلدا(ناصرخسرو)

کرده خورشید صبح ملك تو

روز همه دشمنان شب یلدا (مسعود سعد )

همه شب های غم آبستن روز طربست

يوسف روز به چاه شب یلدا بینند (خاقانی )

روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف

گفتی از روز قیامت شب یلدا برخاست( سعدی)

صحبت حکام، ظلمت شب یلداست

نورزخورشید جوی، بو که برآید( حافظ)

بیدار شو که در شب یلدای نیستی

در پرده است چشم ترا طرفه خواب بها(صائب)

برگرفته از فرهنگ اساطیر، تألیف دکتر محمد جعفر یاحقی