بناهایی که در دوره صفوی در ایران ساخته شده است، جذابترین بناها در سرتاسر معماری ایرانی است. بناها پر از کاشی لعابدار و ورودیهای بلند، گنبدهای پیازی شکل، دیده میشود. ترکیببندی در معماری صفوی ساده، مبتنی بر افزودن و قرینهسازی است، نوآوری در معماری دیده نمیشود زیرا معماران در زمان کوتاه بناهای بسیار ساخته و تزیین کنند، بیشتر به بازسازی بناهای کهنه با کاشیهای رنگی میپوشاندند. از معماری صفوی در قرن دهم هجری تقریباً هیچ نمونهای بر جا نمانده است در برخی کتابها و بقایای پراکنده مؤید ساخت و مرمت مسجدها زیارتگاههاست. شاه اسماعیل مؤسس سلسله صفوی بوده است و تبریز را پایتخت خود قرار داد. صدمات زیادی به تبریز و شهرهای آذربایجان رساند. کاخی از سلطنت شاه اسماعیل بر جا نمانده است و از نگارههای آن دوره میتوان فهمید که معماری بناها، نزدیک به معماری دوره تیموریان است.
اگرچه معماری قلعه استخر پس از چهار سال حبس در آنجا بر اسماعیل تأثیر گذاشته است، اما احتمالاً تمایلی به بازآفرینی انواع بناهایی که در فارس در معرض آن قرار گرفته در آذربایجان نبوده است. فقط میتوان در مورد معماری داخلی و عمومی که در زمان اسماعیل در لاهیجان وجود داشت حدس زد. به طور سنتی به دلیل جنگلهای وسیع گیلان، خانهها را از چوب با ایوان میساختند. با اینحال، کاخ سلطان علی میرزا احتمالاً از سنگ یا آجر ساخته شده است، زیرا برای اهداف دفاعی و همچنین محل اسکان مقامات محلی و کارکنانش عمل میکرد. با فرض اینکه کاخ فرمانداری لاهیجان اساساً شبیه کاخ شیروان شاهان در باکو باشد، در شمال، شامل یک ساختمان چند اتاقه دو طبقه میشود که فرماندار و خانوادهاش در آن اقامت داشتهاند. یک ساختمان اختصاص به امور اداری و مسجد و مقبره و مدرسه و یک حمام که همه با دیوارها احاطه شده است میرزا علی خانهای را در مقابل مکتبخانه قصر آفریدون برای اسماعیل جدا کرد. بااینحال، به نظر میرسد که هر دو مدرسه و محله اسماعیل در داخل دیوارهای کاخ بوده و از دست مقامات ترکمن در امان بودهاند. اسماعیل در چنین قصری میتوانست با حجرههای بخش خصوصی و مسکونی مجموعه و همچنین مدرسه که احتمالاً از شمسالدین لاهیجی درس میگرفت و مسجدی که در آنجا بود، آشنا شود. درست مانند کاخ باکو، ایوانهای (طاقچههای) سر به فلک کشیده با اسپندلهای کاشیکاری شده و سنگتراشی شده و آویزهای مقرنس. ورودی ساختمانهای مختلف و کنارههای صحن مدرسه را مشخص کرده است. تزئین سطوح سادهتر از خانقاه اردبیل بوده است .
کاخ چهلستون که در سال (955 ه.) که شاه طهماسب دفاع از تبریز در مقابل ترکان عثمانی، پایتخت مملکت را به قزوین انتقال داد قرنها درحالیکه تصمیم طهماسب برای انتقال پایتخت به قزوین معمولاً به تمایل او برای اسکان دولت و دربار در مکانی امن دورتر از مرز عثمانی نسبت به تبریز نسبت داده میشود، شاه طهماسب ممکن است؛ از زندگی در یک کاخ موروثی خسته شده و آرزو داشته مجموعهای بسازد. ساخت بناها کاملاً به سلیقه خودش، او علاوه بر کاخ، کل مجموعه معروف به باغ سعادتآباد را که شامل حمامهای متعدد، چهار بازار و باغ ارم، سه کاخ طهماسب و چهلستون گنبد منبتکاری و ایوان راهاندازی میکند. شاه طهماسب با استناد متون تاریخی شاه هنرمند و هنرپرور بود، دربارش مجمعی بود برای اجماع هنرمندان، بناها قابلتوجهی در قزوین که متأسفانه اکثر آنها از بین رفته؛ تنها بنای باقیمانده کاخ چهلستون و سر در عالیقاپو است .
توصیف کاخها و عمارات و باغها و تزیینات دیواری و هنر دیوارنگاری این بنا در شعرهای عبدی بیک میتوان دید خود این توصیفها با تمام و کمال و جلال جزئیات، هیچ یک از آثار دیگر نمیتوان یافت.
کاخ همایونی هفت ورودی دارد در اصل عالیقاپو خوانده میشود لوحه با حروف طلایی بدون مضمون بر بالایی در نصب گردیده است. شاه طهماسب طبق طرحی که یک معمار ترک داده بود، بسیار کوچک ساخت ولی شاهعباس کبیر بنا را تغییر داد فوقالعاده از این بخشی از این کاخ هشتگوش بر سکو به ارتفاع ۳۰ سانتیمتر استوار گردیدهاند.
اطراف ایوان دارای ستونهای استوانه آجری است، از بقایای رنگها چنین به نظر میآید که دارای این گوشی بوده تقریباً تمام نمای بنا از نقاشی پوشیده شده گاهی در بعضی از قسمتها چند لایه از نقاشی وجود دارد که از لایه اول صفوی تا لای دوم مکتب صفوی و لایه سوم قاجار میباشد .
در نقاشیهای کاخ چهلستون طبقه زیرین بنا با نمونهای از کار واژهنگار مواجه میشویم که به حقیقت یکی از زیباترین کارهای نقاشی این دوره از هنرمندان که در ترسیم منازل عاشقانه بسیار چیرهدست بودند، میباشد. در تابلوی جمعه شمالی ساختمان مجلس بزم وجود دارد. منظره باغ با درختان پرگل و جویبار در حال گردش، همه از این حالت شادیبخش برخوردار است. تابلوی که در شرق بهدستآمده، از نظر درخشندگی تموج در رنگ یکی از بهترین آثار این کاخ است،که عدم پرسپکتیو استفاده از رنگهای طلایی آبی مغزپخت با فرم متنوع لباسها و ترسیم حالتهای مختلف بدن که با نرمش خاصی طراحی شده است. از نقشهای جالب دیگر نقش پرندگان است اصولاً نقش گل و مرغ در قرن دهم هجری در ایران معمول شد قبل از آن جز در دو یا سه نوع در گوشههایی از تابلو نقش میبست .
در دیوارنگارههای کاخ قزوین، سازماندهی اتاقها و انتخاب موضوعات برای نقاشیهای دیواری در این اثر نشان میدهد که فضاهای خصوصی و عمومی را در خود جای داده است که برای تفریح و سرگرمی استفاده میکردند، درحالیکه نقاشیهای دیواری چهلستون برگرفته از ادبیات و مجموعه دربارهی شکار و تفریح است. کاخ حکومتی دارای درها و دیوارهایی بود که با واژگان حاشیههای نورانی نسخههای خطی – شاخ و برگ و گل تزئین شده بودند. پرندگان، جانوران جادویی و انسانها در محیطهای غیر روایی. موضوعات هفت نقاشی دیواری که توسط عبدی بیگ شیرازی بیان شده است شامل شیرین و فرهاد در کوه بیستون است و خسرو جاسوسی شیرین حمام کردن، زنان مصری با دیدن یوسف انگشتان خود را بریدند. یک جشن؛ شکار؛ یک بازی چوگان؛ و زن جوانی که با دوستانش در باغی گردش میکند، نقاشی شده در طاقچهها کاخ با نواری حاوی طوماری گلدار مرزبندی شدهاند. ممکن است دیوارهای تزئین با کتیبهها به نقاشیها اشاره کند که مربوط به جشن، شکار و بازي چوگان است. میتوان انتظار داشت كه شاه طهماسب به هنرمندان درباري خود دستور طراحی و اجرا این نقاشی دیواری را داده باشد؛ اما بهطور قابلتوجهی حداقل یک یا دو مورد از صحنهها توسط خود طهماسب طراحی شده است. از این موارد میتوان به ترکیب یوسف و بانوان مصری که توسط قاضی احمد در گلستان هنر ذکر که در قسمت پایین عمارت غربی با بیتی مناسب چسبانده شده است اشاره کرد. علاوه بر این مظفرعلی تألیف شاهنامه و خمسه طهماسب یکی از همراهان شاه، مسئولیت نقاشیهای کاخ سلطنتی و مجلس سلطنتی در تالار چهلستون را بر عهده داشت. مظفر علی نهتنها تصنیف را کشیده، بلکه ترسیم بیشتر نقاشی را بر عهده داشته است. یکی از دلایلی که از کار او تحت عنوان آقا میرک (که از دوستان صمیمی طهماسب نیز بود) در کاخ قزوین یاد نمیشود میتوان به تصویرسازیهای فالنامه در قصر و نقاشیهای چهلستون اشاره کرد که تأثیر زیادی بر معماری داخلی ایران گذاشته است .
آخرین نظرات: