حفر قنات، آیینی برای مقابله با کم آبی در گذشته

در گذشته  از طریق سیستم مهندسی شده آبیاری قنات ها آب های زیر زمینی را جمع آوری و هدایت و به عنوان شریان اصلی حیات در گذشته شناخته می شده است چرا که جریان آب قنات ارمغانی جز تمدن و آبادانی را به همراه نداشته است.

پروفسور “پی‌یر بریان” استاد برجسته مطالعات هخامنشی در جهان نحوه آبیاری مزارع در دوره هخامنشیان را به وسیله کانال ها تشخیص داده و به همین خاطر معتقد است که حفر قنات و سیستم آبیاری آن در دوره هخامنشیان به وجود آمده و سپس به نقاط حاشیه‌ای گسترش یافته است؛ مضاف بر اینکه او مصری ها را بنیان‌گذار اصلی این نوع آبیاری می داند.

در ایران رشته قنات های بسیاری وجود دارد و این فناوری سالخورده کماکان یکی از بهترین روش ها برای آبیاری مزارع کشاورزی و مقابله با بحران کم آبی است.

سیستم آبیاری که ایرانِ تَکیده را می توانست از  بحران آب نجات دهد اما وقتی پای  بی مسئولیتی در میان باشد، مجوزهای ساخت و سازهای بی رویه بدون در نظر گرفتن نقشه قنات ها روی مظهر قنات انجام می شود تا علاوه بر کور شدن مظهر که حکم چاه مادر را دارد، میله ها هم بعد از مدتی خشک شوند. این تنها بخشی از ماجراست؛ چون تلخی قصه زمانی است که دیگر این قنات های خشک شده را نمی توان احیا کرد و همین قنات ها ( حدود ۵۰ هزار میله در تهران شناسایی شده و خدا می داند چه تعداد شناسایی نشده اند)، یکی از مخاطرات پایتخت برای فرو نشست ناگهانی زمین می شوند؛ معضلی که بارها در تهران شاهد آن بوده ایم.

امسال در حالی که همه انتظار پاییز پر بارشی را می کشیدیم؛ نه تنها بارندگی نشد بلکه نسبت به آمار سال های گذشته هم بیشتر به اعماق زمین فرو رفتیم.

در این میانه، حرف و حدیث عکس های ویرال شده از مرز ایران و ترکیه هم بیشتر نمک به زخممان پاشید.ابرها دزدیده می شوند؛ ابرها پودر می شوند؛ ابرها از بین می روند تا لیتیوم استخراج شود و … هجم گسترده ای از شایعه یا اخبار راست و دروغ!

در این اوضاع اسفناک خشکسالی و به تبع آن جنگِ آب؛ چرا با بی توجهی و ضعف در مدیریت منابع آبی ماحصل زحمات اجدادمان و سرمایه ایی ملی که چیزی جز قنات ها نیست را نابود کردیم؟!

قنات ها در گذشته به دو گروه نر و ماده تقسیم می شدند. قنات های نر آبی خروشان و تند داشتند و قنات های ماده آبی آرام و ملایم.

نحوه دیگر تشخیص نر و مادگی قنات هم املاح موجود در آب بوده است. اگر مقنی ها دستشان زبر می شد و ترک می خورد، پس یعنی املاح و مواد آهکی موجود در آب زیاد بوده و آن قنات را نر می گفتند و اگر برعکس پوست دستشان  نرم و لطیف می شد، آن قنات را ماده می نامیدند.

مردم روستاها بر این باور بودند که در صورت کم آب شدن قنات، جشن ازدواجی برپا کنند. آنها اصطلاح “قنات نر شده” را برای زمان کم آبی قنات به کار می بردند و زن بیوه ای را برای ازدواج با قنات انتخاب می کردند و با برگزاری مراسم عروسی زن را به عقد قنات در می آوردند.

در فیلم ایران سرای من است “پرویز کیمیاوی” چند دقیقه ای به نمایش این مراسم اختصاص دارد. کیمیاوی که خود تحصیل کرده فرانسه است و تحت تاثیر سینمای موج نو فرانسه اما فرهنگ و اصالت ایرانی در آثارش موج می زند. او وفادار به آیین و رسوم و سنت های اصیل ایرانی این مراسم را به زیبایی به تصویر می کشد.عروسی با چادر سپید که قرار است به همراهی دیگر هم ولایتی هایش به مظهر قنات برود.زن که نماد زایش است باید شب را تنها در قنات سپری کند.

روستاییان بر این باورند که با اجرای آیین یاد شده زن در ارتباط با آب قرار گرفته و آب را به آفرینش وا می دارد.فردای آن روز زن از قنات بیرون می آمده و همه اهالی به او احترام می گذاشتند. از آن پس دیگر عروس قنات اجازه ازدواج نداشته چون زن قنات بوده و قنات هم همسرش را طلاق نمی داده است.

تامین مخارج زندگی عروس هم از سهم آب و محصولات کشاورزی بوده؛ بعضی اوقات فشار اقتصادی باعث می شده تا بیوه های دِه برای همسری قنات از هم پیشی بگیرند و رقابت کنند تا تامین مایحتاج زندگی شان تضمین شود.گهگاهی هم برای افزایش سهم زن از آب و محصولات کشاورزی، زن قهر می کرده و به قنات سر نمی زده که در نهایت مردم آنها را با هم آشتی می دادند.