مسئله اصلی در حوزه فرهنگ سیاسی فهم و درک ریشه ها و شاخص های آن در جامعه ای مانند ایران است که در حساس ترین رویدادهای سیاسی به ویژه در بیش از صد سال گذشته پس از جنبش یا انقلاب مشروطه، نتواسته است به یک فرهنگ سیاسی عاری از بداخلاقی ها و تخریب ها و ناهنجاری های مختلف دست یابد.
جنبش با انقلاب مشروطه، بهترین نمونه برای نشان دادن تضادها و واگرایی در جامعه ای است که بر مبنای یکپارچگی و اتحاد از سوی گروه ها ، عقاید و طبقات مختلف مردم سبب تغییر حکومت از سلطنت مطلقه به سلطنت مشروطه شد، اما این اتحاد پس از مدت کوتاهی تبدیل به منازعات و تعارضات میان سنت گرایان و تجددگرایان می شود. یعنی همان نزاعی که پیش از مشروطه نیز وجود داشت.
به بیانی دیگر، بودن و نبودن قانون و پارلمان در کشور در دوره های آغازین مجلس شورای ملی، نه تنها مشکلات را در حوزه های مختلف حل نکرد، بلکه تعارضات و منازعات را در عرصه سیاست بیشتر کرد. به عبارت دیگر مشکل اصلی در جامعه تبیین نکردن هدف از تدوین قانون اساسی و عدم درک درست از آن بود.در چنین زمان هایی است که فرهنگ سیاسی اهمیت پیدا می کند.
مثال های دیگری را نیز می توانیم به یاد بیاوریم که هر کدام در حوزه فرهنگ سیاسی باید واکاوی و بررسی شود. مثلا: تحمل ناپذیری سیاسی و به تبع آن گریز از نقد، عدم توجه به عقل جمعی ، فرصت طلبی و …
در شرایط عادی شاید پیامدهای بی تفاوت بودن نسبت به فرهنگ سیاسی، حداقل در ظاهر کمتر دیده شود، اما در رویدادهای بنیادین در عرصه تحولات یا تغییرات در ساختار سیاسی مانند انتخابات، به فراموشی سپردن فرهنگ سیاسی، تبعات بسیار سنگین و در برخی از موارد غیر قابل جبرانی را بر یک جامه تحمیل می کند.
نباید از این نکته غافل شد که فرهنگ سیاسی برساخته فرهنگ عمومی نهادینه شده و از سوی دیگر رفتارها و کنش های سیاسی تثبیت شده در یک جامعه است. به عنوان مثال قانون گریزی و فرد گرایی وقتی در فرهنگ عمومی یک جامعه به عرف و سپس به قانونی نانوشته تبدیل می شود، به تدریج به فرهنگ سیاسی هم راه می یابد. بنابراین فرهنگ سیاسی را نمی توان جدا از فرهنگ عمومی در یک جامعه بدانیم. وقتی در یک جامعه تحمل پذیرش قانون و یا نقد به صورت فراگیر وجود نداشته باشد و تمایل به قانون گریزی بر آن جامعه سایه افکنده باشد، فرهنگ سیاسی نیز اصلاح نمی شود.
این روزها، در شرایطی که جامعه در تب و تاب انتخابات است و جریان های سیاسی مختلف مشغول رقابت هستند، فرهنگ سیاسی است که نمود پیدا می کند و هر سره یا ناسره ای که در چنین زمانی، در رفتارهای سیاسی کاندیداها یا جناح ها و طیف های سیاسی دیده می شود، معلول فرهنگ سیاسی آن جامعه است.
اما برای اصلاح و رفع ناهنجاری ها و بداخلاقی های نهادینه شده در فرهنگ سیاسی یک جامعه، همانطور که نمی شود از واژه مبهم فرهنگسازی استفاده کرد، نمی توان از ساختن فرهنگ سیاسی سخن گفت.
به عبارتی دیگر فرهنگ سیاسی را ابتدا باید شناخت و شاخص های آن را بازخوانی و سپس واکاوی کرد و تغییرات آن را در گذارهای مختلف تحولات اجتماعی بررسی کرد تا در عرصه سیاست بر مبنای آسیب ها و یا ارزش های مورد قبول خاص و عام شامل نخبگان، سیاستمداران، نظریه پردازان و افکار عمومی، بتوانیم به واکاوی و بررسی فرهنگ سیاسی بپردازیم.
نگاه سطحی، سلیقه ای، احساسی، صنفی و سنی به کاندیدادها وبرتری دادن منافع فردی بر منافع جمعی در رویدادهایی مانند انتخابات، معلول عدم توجه به آسیب های موجود در فرهنگ عمومی یک جامعه است که به فرهنگ سیاسی منتقل می شود. وقتی خردگریزی، قانون گریزی، بداخلاقی ، دروغ و ناهنجاری های مختلف در جامعه بدون درمان و رها شده از کوچکترین نهاد یعنی خانواده آغاز و در مدرسه و محل کار و کوچه و خیابان ما را در حصاری نفوذ ناپذیر اسیر کند، در رقابت ها و تبلغیات انتخاباتی در کنار مولفه های قدرت سیاسی و جاذبه های حکمرانی قرار می گیرد و خود را در بستر فرهنگ سیاسی نشان می دهد.
بنابراین برای واکاوی و اصلاح فرهنگ سیاسی و شاخص های آن، نمی توانیم ناهنجاری های رایج در فرهنگ عمومی جامعه را نادیده بگیریم.
نکته اساسی دیگری که در زمینه فرهنگ سیاسی شایان توجه و تفکر است، نقش نخبگان در اصلاح، واکاوی و آسیب زدایی از آن است. نخبگان می توانند آسیب های فرهنگ عمومی نادرست را از فرهنگ سیاسی جدا کنند تا از درهم تنیدگی فرهنگ و سیاست یک فرهنگ سیاسی واکاوی شده و به عبارت ساده متناسب با هنجارها، ارزش ها و نیازهای یک جامعه باز آفرینی شود.
از سوی دیگر مطرح شدن فرهنگ سیاسی به عنوان یک کلید واژه و اولویت اساسی در جامعه سیاسی خود فرآیندی است زمانبر؛ فرایندی که قبل از ورود هر فرد یا جریان سیاسی به عرصه سیاست می تواند از طریق آموزش و تثبیت خردورزی و برتری دادن منافع ملی و جمعی بر منافع گروهی، بر اندیشه و ذهن شهروندان یک جامع نقش ببندد.
کوتاه اینکه، وقتی بد اخلاقی ها و ناهنجاری های فرهنگ عمومی به عرصه سیاست منتقل و به قانونی نانوشته تبدیل شد، واگرایی و و تنش را میان مسئولان، مردم و مسئولان و احزاب و جریان های سیاسی تثبیت می کند. مسئله ای که در دوره های مختلف انتخابات ریاست جمهوری در 3 دهه گذشته بارها و بارها دیده ایم.
آخرین نظرات: