چرا مسئله ی زبان در مباحث فلسفی روز از همان مرکزیتی برخوردار است که یک و نیم سده ی پیش مفهوم اندیشه، یا” اندیشه ی به خود اندیشیده” دارا بود؟ من با پاسخ به این پرسش می کوشم تا به طور ضمنی، برای پرسش اصلی دوران مدرن نیز پاسخی تهیه کنم. پرسشی که یه واسطه ی وجود علم جدید طرح شده چنین است: چگونه چشم انداز طبیعی ما از جهان، یعنی تجربه ی ما از جهان که از جریان گذران زندگی مان به دست می آید، با اقتدار خدشه ناپذیر و ناشناخته ای که ناشی از بیانِ علم جدید است پیوند برقرار می کند؟
از سده هفدهم به این سو، کار اصلی فلسفه این بود که میان روش جدید به کارگیری تواناییهای شناختی و سازنده ی انسان از یک سو، و تمامیت تجربه ی ما از زندگی از سوی دیگر میانجی و واسطه باشد. این کار به راه های گوناگون بیان شده است.
یکی از این راه ها تلاش نسل ما است که می کوشد تا موضوع زبان را به مسئلهی اصلي فلسفه تبدیل کند زبان وجه بنيادي عملکرد هستن-در-جهان ماست زبان صورت فراگیر بنیادِ جهان است بنابراین، امروزه ما در برابر خود همواره بیان علوم را می یابیم که در نشانه های غیرزبانی ثبت شده اند، و کار ما ایجاد ارتباط مجدد میانِ جهانِ عینی فن آوری که علوم در اختیار و در دسترس ما قرار میدهند و مراتب بنیادینی از هستیمان است که نه دلبخواهی اند و نه قابل ،دستکاری بل صرفاً توجه ما را می طلبند.
من مایلم اینجا چند پدیده را که در آنها همگانیت این مسئله آشکار می شود، شرح دهم من دیدگاهی را که متضمن چنین کاری است دیدگاه هرمنوتیکی میخوانم و این اصطلاحی است که هایدگر آن را پرورانده است ،هایدگر ادامه دهنده ی چشم اندازی بود که در اصل از الهیات پروتستان ریشه میگرفت و ویلهلم دیلتای آن را به دلِ مباحث سده ی ما منتقل کرده بود.
هرمنوتیک چیست؟ بگذارید از دو تجربه از خودبیگانگی آغاز کنم که ما در جریان وجود انضمامی خود با آنها روبرو می شویم: تجربه ی از خودبیگانگی آگاهی زیبایی شناسانه و تجربه ی از خودبیگانگی آگاهی تاریخی.
در هر دو مورد، منظورم را می توانم در چند کلمه بیان کنم آگاهی زیبایی شناسانه به امکانی تحقق می دهد که فی نفسه ما نه می توانیم انکارش کنیم و نه میتوانیم از ارزش آن بکاهیم به این معنا که ما به طور سلبی یا ،ایجایی با کیفیت یک شکل هنری ارتباط برقرار می کنیم. این حکم بدین معناست که این رابطه به نحوی است که داوری ما در نهایت نیروی بیانی و اعتبار موضوع داوری را مشخص می کند.
آنچه ما رد می کنیم ارتباطی به ما ندارد و چه بسا چون ربطی به ما ندارد ردش می کنیم همین موضوع رابطه ی ما را با هنر، در گسترده ترین معنای آن مشخص می کند معنایی که بنا به نظر هگل در بر گیرنده ی تمامی جهان ديني يونانيان باستان بود که مذهب زیبایی شان امر الاهی را در آثار هنری ملموسی که انسان در پاسخ به خدایان می آفریند، تجربه می کرد.
این جهان ، آنگاه که اقتدار اولیه و بی چون و چرای خود را از دست، به تمامی بیگانه شده و به موضوع داوری زیبایی شناسانه تبدیل می شود. در عین حال باید بپذیریم که جهان سنت هنری- هم عصري با شکوهی که ما همراه با بسیار جهان های بشری دیگر، به واسطه ی هنر بدان دست می یابیم- چیزی است فراتر از موضوع پذیرش یا انکار آزادانه ی ما. مگر نه این که وقتی اثری هنری ما را مجذوب می کند، دیگر هیچ گونه آزادی برای ما باقی نمیگذارد که بتوانیم رهایش کنیم تا باری دیگر براساس دید خود بپذیریم اش یا انکارش کنیم؟ و نیز مگر نه این که این آثار هنری که از هزاره های گذشته به جا مانده اند، در واقع برای چنین پذیرش یا انکار زیبایی شناسانه ای ساخته نشده اند؟
هیچ هنرمندی متعلق به یک فرهنگ زنده ی دینی دوران های گذشته، هرگز اثر هنری خود را جز با این نیت نیافریده بود که اثرش با همان زبان خودش دریافته شود و جایگاه خود را در جهانی بیابد که افراد انسان کنار یکدیگر زندگی کنند.
آگاهی هنری – آگاهی زیبایی شناسانه ـ همواره نسبت به ادعای صدقِ بی واسطه ای که از خود اثر هنری ناشی می شود، در درجه ی دوم اهمیت قرار می گیرد. در این چارچوب هنگامی که ما اثری هنری را بر اساس کیفیت زیبایی شناسانه ی آن داوری می کنیم آن چیزی که واقعاً بسیار آشنا و نزدیک به ما بوده بیگانه می.شود.
این فاصله و بیگانگی در داوری زیبایی شناسانه وقتی روی می دهد که ما خود را عقب می کشیم و نسبت به ادعای بی واسطه ی آن چیزی که ما را تسخیر می کند آغوش نمی گشاییم. از این رو، آغازگاه تأملات و اندیشه های من در حقیقت و روش این بود که اقتدار زیبایی شناسانه که حقوق خود را در تجربه ی هنری مطالبه می کند، در مقایسه با تجربه ی اصیلی که در خود شکل هنر با ما رویاروی می شود نمایاننده ی از خودبیگانگی است.
منبع: «همکانیت مسئله ی هرمنوتیک» از کتاب «هرمنوتیک مدرن» به قلم گادامر، نشر مرکز
آخرین نظرات: