بعد از نیما، جریان نوپردازی عمدتاً در دو گرایش متفاوت ره سپرد. عده ای که از آنها به عنوان «سنت گرایان جدید» یا شاعران «نو قدمایی» یاد شده اگرچه به ضرورت تحول و نوگرایی در شعر فارسی اعتقاد داشتند، اما با همه پیشنهادهای نیما همسخن نبودند و به شیوه ای می اندیشیدند که با شعر سنتی حداکثر تلائم و تناسب را داشته باشد استفاده از وزن های گوش نواز و واژه های خوش تراش و گرایش به مفاهیم تغزّلی و رمانتیک در شعر و نوگرایی های محدود و ملایم در وزن و قالب های شعری از ویژگی های کلی این جریان است که فریدون توللی، هوشنگ ابتهاج، فریدون مشیری و نادر نادرپور از چهره های شاخص آن به شمار می روند. اغلب این شاعران در قوالب قدیم بویژه غزل دستی و اثری دارند.
گروه دوم، شاگردان مستعد مکتب نیما هستند که با نقدها و شعرهای خود به تفسیر و توجیه آرای نیما و گسترش امکانات زبانی و موسیقایی و حوزه های معنایی شعر نو پرداختند از این گروه، مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو فروغ فرخزاد و سهراب سپهری بیش از دیگران به خلق عوالم و زبان و سبک خاص خود توفیق یافتند و هر یک نمایندگی جریانی تازه را در شعر نو برعهده گرفتند. این شاعران نیز کمابیش طبع آزمایی هایی جدی در قالب ها و اسلوب های کهن داشتند اما نوجویی های خود را کمتر در شعرهای کلاسیک شان راه دادند و به اصول زیبایی شناسی شعر کهن فارسی پایبند ماندند. منوچهر آتشی که طی چهار دهه حضوری فعال و مستمر در جریان های شعر امروز داشته است، معتقد است شعر کلاسیک را باید با همان صورت ها و شیوه ها و اقتضائات معهود گفت و چیزی به اسم غزل یا مثنوی مدرن وجود ندارد.
از شاعران گروه نخست در اشعار کلاسیک هوشنگ ابتهاج (سایه) تعدادی رباعی و دوبیتی دیده می شود .قدیمی ترین رباعی او در رشت و در اردیبهشت ماه ۱۳۲۵ سروده شده است. رباعیات ابتهاج رنگ و روح سنتی دارد و چفت و بست آنها به قاعده و محکم است، ولی نگاه تازه و تصویر سازی جدید در آنها کم است. از جمله رباعیات قابل توجه او، رباعی های ایام حبس شاعر است که می توان آنها را «ستایش نامۀ عشق و آزادی» نامید. شاعر دیگر فریدون مشیری است که رباعیاتش را با زبان و نگاه شاعران سبک عراقی گفته و با واژه های زیبا و برگزیده ای مثل ستاره، قافله رود، تنگ غروب، مهتاب، پنجره چشم سیاه چلچله شکوفه، لبخند، سحر، صبح، باران و گلبانگ سپیده مضمون سازی کرده است مجدالدین میرفخرایی (گلچین گیلانی) که یکی از پیشگامان سنت گرایان جدید بود، در رباعیاتش طبیعت گرایی محزون و رمانتیکی دیده می شود که احتمالاً متأثر از غربت نشینی شاعر است. این رباعیات را شاعر در واپسین سال های عمرش در سروده و خاطرات بجا مانده در ذهن او از طبیعت سرسبز گیلان با چشم اندازهای مه آلود لندن در هم آمیخته است.
از شاعران گروه دوم مهدی اخوان ثالث (م. امید) دو کتاب در اخوانیات و شعرهای قدمایی دارد به اسم ارغنون و ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم که نمایانگر صلابت و قوت کلام او در هنجارها و آیین های شعر کهن است و رباعیاتش هم کمابیش در همان شیوه و شمار است. از شاعران نوپرداز خراسانی که از مکتب اخوان سر برآوردند، اسماعیل خویی در مجموعه فراتر از شب اکنونیان (۱۳۵۱) چند رباعی با عنوان «از لحظه های تلختر از خیام» با گرایش های فلسفی دارد. از خویی در سال های بعد از انقلاب مجموعه رباعیاتی با عنوان «یک تکه ام آسمان آبی بفرست» در خارج از کشور چاپ شده است (لندن ،۱۳۷۳). خویی در این رباعیات که بیشترشان محصول سال های ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۲ است، همچون اخوان به زبان شاهران خراسانی قرن پنجم و ششم هجری سخن می گوید و از تکرار مصطلحات یا مضامین کهن نیز ابایی ندارد. به نظر می رسد دور افتادگی شاعر از تحولات جاری زبان فارسی شیوه باستان گرایی او را در زبان شعر به افراط کشانده است. درونمایه رباعیات را، اندوه غربت، ستایش عشق و آزادی، شادنوشی ها و تلخ اندیشی های خیامانه و منظومات سیاسی تشکیل می دهد و بدبینی و پرخ و پرخاشگری مفرطی در آنها موج می زند.
محمدرضا شفیعی کدکنی (م. سرشک) نیز که در اواسط دهه پنجاه با دو مجموعه مثل درخت در شب باران و از بودن و سرودن (۱۳۵۶ ش) گوشه چشمی به رباعی داشت در شعرهای دهه شصت خود به رباعیاتش هم عمق بیشتری بخشید و هم روح نوگرایانه تری مطالعات مستمر شاعر در شعر پیشینیان باعث پختگی و استحکام کلام او شده و طبیعتاً تأثیراتی نیز در اشعارش به صورت اخذ و اقتباس آگاهانه یا ناخودآگاه بر جای گذاشته است.
شفیعی کدکنی پس از دو دهه سکوت اشعار جدید خود را در سال ۱۳۷۶ با عنوان هزارۀ دوم آهوی کوهی منتشر کرد و وعده شاعر برای انتشار بقیه شعرهای منتشر نشده اش هنوز تحقق نیافته است. شفیعی کدکنی با بکارگیری مبانی جمال شناسی نقد نوین در ارزیابی شعر کهن پارسی، نقش ارزنده ای در احیای مواریث شعر کهن از جمله رباعیات عطار نیشابوری، بیدل دهلوی سنایی غزنوی و انوری ایفا کرده است.
در نمونه هایی که از شاعران هر دو گروه ذکر شد، به استثنای اسماعیل خویی، رباعی سرایی یک امر حاشیه ای است و از حد تفنن و ترنم فراتر نمی رود و هیچ کدام از آنها نتوانستند تحول خاصی در این قالب پدید آورند و داعیه این کار را هم نداشتند رباعی های شاعران هر دو گروه آن قدر تشخّص و استقلال زبانی ندارد که بشود آنها را از هم تفکیک کرد و فهمید کدام یک متعلق به کدام شاعر و یا حتی کدام گروه است.
نخستین شاعر نوپرداز که به طور جدی به رباعی گویی پرداخت سیاوش کسرایی بود. وی «سنگ و شبنم» را در سال ۱۳۴۵ منتشر ساخت. سنگ و شبنم مجموعه ای است از ۳۷ دوبیتی، ۳۵ رباعی و ۸ قطعه کوتاه که در میانه سال های ۱۳۳۲ و ۱۳۴۲ سروده شده است. رباعی های کسرایی تلفیقی است از بیم و امید و حسرت و شادکامی و اگرچه گرمی و گیرایی دوبیتی هایش را ندارد اما از جدی بودن او در این وادی خبر می دهد و نمونه های ارزنده ای هم در میان آن ها یافت می شود.
کسرایی شاعری اجتماعی است، اما لحن اشعار او غنایی است. وی برای دادن رنگ و بوی اجتماعی به رباعیاتش، به استفاده از نمادها و تمثیلاتی که از عناصر طبیعت مایه گرفته و با روح مکتب رمانتیک سازگار است توسل جسته است. وفور واژگانی مثل کوه، رود و چشمه، کوهستان، مه، ابر، باران ،جنگل، فواره شط، موج، دریا، افق، دشت، پرنده، باغ، گردباد غروب، شب، روز، بامداد، شبنم، گلدان، دره و خورشید در رباعیات کسرایی، و دادن وجه تمثیلی به آنها، ناشی از همین ذهنیت و تعلق خاطر است. مجموعه «سنگ و شبنم» در زمان خود نه از سوی شاعران جدید مورد توجه جدی قرار گرفت و نه شاعران سنتگرا بدان اهمیتی دادند. کامیار عابدی یکی از منتقدین امروز، در «شبان بزرگ امید» ، در مورد رباعیات این مجموعه چنین قضاوت کرده است: «توانایی شاعر در رباعی هایش نسبت به دوبیتی ها و ترانه ها چندان در خور نیست. شاید از آن رو که در سرودن رباعی زبان ورزی ها جلوه برجسته تری می یابند. و کسرایی برای رسیدن به این تأمل از خویشتن شکیبایی بسیار نشان نمی دهد».
غیر از کسرایی در میان اشعار شاعران نوگرایی مثل محمد علی سپانلو، منوچهر آتشی و عمران صلاحی هم رباعیاتی دیده می شود که نمی توان آن را جریان شاخصی در عرصۀ رباعی معاصر به شمار آورد.
برگرفته از کتاب گوشه تماشا، نگارش سید علی امیر فضلی، نشر کازرونیه
آخرین نظرات: