نویسندگان: بلال شانواز و سید عطیه حسینی
تولد خط آنقدر اهميت دارد که مبناي سـنجش تـاريخ بـشر مي گردد که بيراه هم نيست، زيرا از اين وقت به بعد اسـت که آدمي مي تواند وجود خود ، تجربيات و دانشش را هم در زمان و هم در مکان گسترش دهد و از تجربه کردن هـاي مـکـرر کــم نـمايد. مسير تحول خط خود داستاني ديگر است در هر نقطه ي زمين و در هـر مـحدوده ي تمدني چه بسيار خطوطي کـه تولـد يافتند و زندگي کردند و بعد مضمحمل شدند. ايرانيان نيز و خطشان مـستثني نـشد. خـطوط ميخي با شکل ها و دگرگـوني هـاي آن و پس از آن پهلوي و سپس عربي و فارسي و از ميان آنـ ، خـطـوطي کــه همـه ي رنـگ و بـو و جلالـش ايرانـي اسـت نظيـر نستعليق و شکسته و غيره .
اما در زمينه بستر نـمايش اين خـطوط نيز چنان تنوع و گونه گوني را شاهديم که انگار چيزي و موادي و مصـالحي نبـوده اسـت کـه ايرانـي آن را نيازموده باشد. سنگ ، گچ ، چوب ، چرم ، کاغذ و فلز و هر چيزي که در دست داشــته و بــر آن نـقشـي مـي بسـته محل هنر نمايي ايراني خصوصا در بعد از اسلام شده است .
از سوي ديگر خـط گـاه به تنهايي پيامدار و پيام آور نسلي از گذشته به حال است و گاه با علايم و ترکيباتي ديگـر، اين نـشـانه هــا هرکدام در مقياس و اندازه خود حرف هايي بس شنيدني و عميق را حکايـت گرنـد و هرکـدام دلالـت بـر چيـزي يـا تـاريخي يـا سـرگذشتي و يا عـقيده اي دارند از اينروست که مي بينيم در کنار خط ، نگاره ها جايي بس مـهم بـه خـود اختصاص دادنـد و اين هـا گاه خود خط را مي آراياند و گاه به صورت مکمل در کنار خط بـه بـيان بـخشي ديگر از سرگذشتي مـي پـردازد کـه مـي بايسـت توسط يک کتيبه بيان گردد.
يزد نـگيني اسـت در قلب کوير ايران گرچه قهر طبيعت بر آن سايه گسترانيده ، اما مردان سخا کوشي به بـار آورده اســت کـه بـا دستاني هنرمند مبدأ خلق آثاري شدند که پس از گذشت سـال هـا، هم چنان نام و آوازه ي يزد را در تاريخ حفظ کرده اســت . از مـاندگار تـرين اين هنرمندي ها ميتوان به خلق کتيبه اشـاره کـرد؛ هنري که در دل سنگ ها تـداوم ، اسـتقامت و اسـتواري را بـه يادگار گذاشته است وبنا بـه فـراخور موضوع در بناهاي تاريخي و فرهنگي نـصب شـده و بر روي آن شـرح مـتـون تــاريخي حجـاري شده است . اين کتيبه هـا بـا توجه به خاصيت وجوديشان همچنان پايدار مانده و کمتر دستخوش حـوادث گرديـده انـد؛ بـنـابراين هـمانند دست نوشته ها، به عنوان يکـ سند تاريخي زنده و گـويا تـلقي مي شوند. سنگ نبشته هـا بـه غيـر از نقـش عرفـي، انتقـال دستورات ديواني و احکام و ساير امور اجرايي را بر عهده داشـتد؛ بـه طوري که بررسـي در امـور سـياسـي و روش اداري هــر دوره ، مـتضمن آگاهي از مضامين سـنگ نـبشته ها است.
نگاهي اجـمالي بـه هـنر اسلامي و خوشنويسي
درباره هنر اسلامي، به دو نـوع از هـنر مـي تـوان اشـاره کـرد که اتصافشان به صفت اسلامي ممکن است : يکي هنر خاص اسلام که در مکاتب ديگر مشابه آن وجود ندارد، و ديگري هنرهايي که در ساير مکاتب نيز مشابه آن ها وجود دارد، لکـن نسخه ي اسلامي آن ها به ادله ي گوناگون که اهم آن ، تأثير اصول جهان بيني اسلامي به ويژه توحيد است ، متمايز از مشابه هاي ديگر مي باشد به طوري که مي توان گفت هنر اسلامي آن هـنري است که به طور طبيعي و جوشش فطري، از اسلام و عبوديت و شيفتگي به کمال و تعادل و توازن مي جوشد. درباره ي هنر هاي خاص اسلام ، به هنرهايي چون ” کتابت قرآن کريم “، ” تلاوت قـرآن مـجيد”، “تعزيه خواني” و “فرمهاي هندسي” به کار گرفته شده در هنرهاي مختلف و ” نفي نگارگري و مجسمه سازي” به عنوان ويژگي بارز هنري که بنياد خويش را بـر تـفکر توحيدي استوار ي نموده است ، مـي تـوان اشاره کرد. در حالي که در ساير هنرها همچون نقاشي، معماري، موسيقي و امثالهم نيز بدون ترديد سبمها و روشهايي را مي توان يافت که بيانگر تأثير تفکر اسـلامي بـر آن ها بوده و نوع اسـلامي آن هـا را از ساير مکاتب ممتاز مي سازد. (نقي زاده ، ١٣٨٧، ص ٢١٥)
شريف ترين هنر بصري در جهان اسلام ، خوشنويسي است ، و کتاب قرآن هنر مقدس عليالاطلاق محسوب ميشود. «خوش نويسي قرآني در ايران نمونه اي از هنر قدسي است ، در حالي کـه مـينياتور، هنري سنتي است که به گونه اي غير مستقيم تر، اصول اسلامي را نمود مي بخشد.» (نصر، ١٣٧٥، ص ٧٠).
مطابق تعاليم اسلام ، هر آنچه که مربوط به خوش نويسي است اعم از کلمه ، قلم ، ورق ، لوح و کـتاب هـمگي با حـضرت حق جلت عظمته و با قرآن کريم رابطه اي ناگسستني دارند، و به اين ترتيب ، خوش نويسي به صورت هنري قـدسي در اسلام ظاهر مي شود. هنري که علاوه بر سخن و پيام ، از اصول دقـيق و تـناسبات هـندسي و بصري پيروي مي کند، و نيز کاربرد هاي وسيعي در زمينه هاي اقناع حس زيباگرايي و زيبا جويي معنوي و ظاهري، آمـوزش ، تـذکر، هويت ، تکميل ، تلطيف صلبيت و ساير نيازهاي روحي و لطيف انساني دارد. خط ياد آور کلمه است کـه فـعل ذات حـضرت حق است ١؛ و او خود «کلمه » است (کلمۀ الله هي العليا) همه چيز در «لوح » محفوظ است . «قلم » مورد قـسم الهي است ٢. قرآن «ام الکتاب »٣ است ؛ و مؤمن (انسان ) طالب بازگشت به اصل اسـت . (نقي زاده ، ١٣٨٩، ص ٤٢٢)
به هـر حـال خوش نويسي با عنايت به متن ، موضوع ، محتوا، نام ها و جلوه هاي متنوعي به خود مي گيرد، ازجمله : به صورت نگارش قرآن کريم به عنوان هنر قدسي، به صورت نگارش مـتون شريف و با معنا به عنوان هنر ديني، به صورت خوش نويسي متون به عنوان هنر سنتي، به صورت کتيبه هاي زيبا و آموزنده و تذکر دهنده در فضاهاي مختلف معماري و شهري، و به صورت خـط نـقاشي به عنوان هنر ناب و هنر دوران معاصر.
اهميت و نقش تزيينات در معماري اسلامي
تزيينات مي تواند شامل کوچک ترين اجزاي معماري در ساده ترين صورت ممکن تا کلي تـرين و عمـومي تـرين بخـش هــاي مـعماري مانند گنبد ها و شبستان ها، انواع و اقسام مصالح در پيچيده ترين شکل هاي مختلف هندسي و انتزاعي بـا روش هـاي گوناگون باشد.
عده اي معتقدند که معماري اسلامي يک معماري تزييني و فاقد ارزش هاي مـعماري اسـت و تزييني بودن را به عنوان يک نقص معرفي کرده ، آن را آرايه اي فريبنده مي انگارند؛ اما در بينش هنر اسلامي چنين چيزي مطرح نيست ، تـزيين معنـا و مفهـومي فراتر از آراستن و پوشش ظاهري دارد و براي درک آن بايد نسبت بـه رمـزهاي تـصويري و مفاهيم ديني شناخت پيدا کنيم .
تـزيين در هـنر اسـلامي براي بيان فضاي قدسي است . اطلاق تزيين بودن به هنر اسلامي از سوي شرق شناسـان بـه دليـل عـدم درک رمز هاي تصويري است و بـه غـلط تـزيين را به معناي آرايه ي فريبنده مطرح کرده اند. در واقع هـنر مـند اسلامي، بـا تأکيـد به مباني ديني و اعتقادي تلاش نموده با کمک اين تزيينات فضايي آرامش بخش ، روحاني و هنري ايجاد کـنـد و زينــت کــه بـه عنوان يکي از پايه هاي تصويري هنر اسلامي ارزيابي شده وسـيله و يا بياني تصويري براي شرافت بخشيدن به ماده ، سطح ، رنگ ، خط ، حجم ، آجر، گل ، کاشي و… تا به انتهاي بـرتر اعـتلا يابـند و رنگ و هويت معنـايي و نهايتـا شخصـيت فـوق طبيعـي يابنـد و معنوي و الوهي شـوند. (رهـنورد، ١٣٨٧، ص ٧٧و ٧٨)
شناخت کتيبه
کتيبه در لغت به “دسته اي از سپاه و لشکر ” يا “رمه اسبان ” معنا کرده اند اما در اصل بــه مـعنـاي “نـوشـته ” و “کتابـه ” بـوده است که “الف ” آن به “ي ” تبديل شده است . در معماري به نوشته يا نـقوشي گـويند بـر سنگ ها و مصـالح ديگـر ازجملـه آجـر،
١. بل هو قرآن مجيدفي لوح محفوظ : بلکه اين قـرآن بـزرگوار الهـي است که در لوح محفوظ حق نگاشته است . (بروج : ٢١-٢٢).
٢. ن و القلم و ما يسطرون : قسم به «ن » و قـسم بـه قلم و آنچه خواهد نگاشت . ( قلم :١)
.و إنه في أم الکتاب لدينا لعلي حکيم : و همانا اين کـتاب نـزد لوحـ محفوظ که اصل کتب آسماني است بسي بلند پايه و محکم اساس است (زخزف : ٤)
چـوب ، کـاشي و گچ هک شده باشد؛ اما از لحاظ تاريخي از آن زمان که بر دل کوه ها و لوحـ هـاي سـنگي نقشي بـه يادگـار مانـده ، رقم زده شده است . (فضائلي، ١٣٨٢، ص ١٣٠)
کتيبه هايي که در ايران بر سردر مساجد، مـدارس و بـازارها نصب مي شد با توجه به اينکه از سمت راست نوشته مي شـد، مـعمولا بـه انواع خطوط مختلف به نگارش در مي آمد که قديمي ترين آن را مي توان خط ” کوفي ” دانـست کـه از قـرن پنچم هجري به بعد متداول گرديد؛ بعد از آن نيز خط ” ثلث ” با تـوجه بـه سهولت جاي خود را در کتيبه نويسي باز کرد. (شايسته فـر، ١٣٨٣ص48)
متن کتيبه به فراخور موضوع ، غالبا نـامهاي مـبارک حق تعالي، آيات و سوره هاي قرآن ، القاب مبـارک پيـامبر، دعاهـا و مناجـات مذهبي، نـام سـفارش دهنده ي اثر، نام حاکم وقت ، نام سـازنده اثـر، نـام کاتب و خطاط کتيبه ، تاريخ ساخت اثـر و اشــعار فـارسـي و عربي و پند و اندرز را شامل مي شود.
لازم به ذکر است که کاربرد کتيبه هـا بـيشتر در حاشيه دور گنبدها، سطح ديوارها، بـالاي سـردرها و محراب بـوده اسـت . عــلاوه بـر آن از خط نگاره ها در نقوش مـهري، قـاب هاي هندسي و کتيبه هاي ترنجي نيز استفاده شده است .
کتيبه ها در طـول تـاريخ
مضمون کتيبه هاي ايراني پيش از اسـلام و پس از اسلام ، بسيار متنوع اسـت ؛ در دوران اسـلامي از ساده ترين مضامين آغاز شـده و بـه خاطرات ، يادبودها و مباحث ديني ختم مي شود و بيشتر جنبه کاربردي آن مقدم مي بـاشد؛ هـم چنين القاي فضاي معمـاري ازجـمله مـسائلي اسـت که در کاربرد کـتيبه هـاي ايراني به آن توجه شـده اسـت . در دوره ايلاميان ، هخامنشيان و سلوکيان تـا اواخـر دوره ساساني، کتيبه ها يکي از اسناد و مدارک رسمي دولتي تـلقي مـي شده اند که امروزه ناريخ هـزاران سـاله اي را براي مـا بــازگو مـي نمايند. به طوري کـه هميشه به عنوان سندي معتبر، دست اول و شاهدي مستقيم و بي واسطه به شمار مي آيند (.يوســفي،١٣٧١، ص ٩٦)
بـديهي است کتيبه ها به طور جـامع و کـامل تـاريخ مـنسجم و بـه هم پيوسته اي را بــراي نـسـل هـاي بعـدي تهيـه شـده باشـد، در دسترس ما قرار نمي دهند، با اين همه وقايعي را که گزارش مـي کـنند عـلاوه بر شرح جزييات ، قطعي بـوده و ترديـد هــا و شــک هـاي تـاريخي را بـه طـور شگفت انگيزي برطرف مي کنند.
کتيبه ها در تدوين تاريخ سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي هر کشور به ويژه مـذهب و هنـر، نقـش عمـده اي را بـر عهـده دارند. مجموعه کتيبه ها در هـر حوزه جغرافيايي امکان تهيه و تنظيم جدول سياسي و اقتصادي را براي اشخاص ميسر مي سـازد و افزون بر آن اطلاعات ما را نيز قانونمند کرده از بروز اشتباهات و لغزش ها جلوگيري مي کند.
ويژگي هاي مـشترک کتيبه ها
کتيبه ها هنگامي که در تزيينات به کار مي روند از الگوهاي مشترکي پيروي مي کنند. هم چنين در نگارش آن ها، در هـر دوره اي نظم و هماهنگي خاصي ديده مي شود؛ به عنوان مثال نـام کـاتب بعد از واژه “کتيبه “، “راقمه ” و “حـرره ” در انتهـاي مـتن و معمولا عمود جهت نگارش کتيبه مي آيد و در اکثر موارد به ابتداي آيه ، عبارت «قال الله تبارک و تعالي» و به پايان آن «صـدق الله العـلي العـظيم » افزوده مي شود.
همچـنين تـاريخ نگارش کتيبه پس از واژه «في»، «في سنه » يا «سنه » به حروف يا به عدد نوشته مي شود. روش متدوال ديگـر استفاده از «ماده تاريخ » است ؛ که اکثرا در مصارع پاياني يک شـعر آورده مـي شود و به حساب جـمل (يعـني حروف ابجد) عـددي را به ذکر مي کند که در واقع تاريخ ساخت کتيبه را به ما نشان ميدهد. (بهپور باوند، ١٣٨٤، ص ٨٣)
تقسيم بندي کتيبه ها
تقسيم بندي سنگ نبشته ها:
سنگ نبشته هـا را از لحـاظ موضوعي مي توان به چهار دسته عمده تقسيم کرد؛
١- سنگ فرمان ٢- سنگ محراب ٣- سنگ وقف ٤- سنگ قبور و مزار
١- سنگ فرمان هاي حکومتي
در اين سنگ نبشته ها، از سوي حاکم و فرمانروا حـکمي صـادر مي شـده و بر روي سنگ حجـاري مـي گرديـده اسـت ؛ مضـامين بيشتر حکم ها و فرمان ها، ايجاد ثبات و آرامش منطقه پس از يکـ نا امنـي، گسـترش و توسـعه منطقـه ، احـداث بناهـاي عـام المنفعه و تعيين مـيزان مـاليات سـالانه يا معاف نمودن ماليات بوده است . کتبيه هاي با مضامين حکـومتي، غالبـا در مکـان هـاي عمومي، مانند مساجد بـزرگ و مـسجد جامع شهر نصب مي گرديده است تا در ديد عموم قرار گيـرد. مهـم تـرين ســنگ فـرمـان هـاي حمومتي يزد را مي توان در دهليز «مسجد جامع »، «مسجد ملا اسماعيل » و «مسجد شاه طهماسب » مشاهده نمود.
٢- سـنگ محراب
واژه محراب از مصدر «محاريه » گرفته شده است بدين سبب که نماز گزار در هـنگام عبادت ، بت شيطان و نـفسش بـه مبـارزه بـر مي خيزد. اين واژه در قرآن به خانه اي براي عبادت و نماز که با نردبان از آن بالا مي رفته اند، ياد شده است . لازم به ذکر اسـت که از محراب نه تنها براي نمايش جهت خواندن نـماز، بلکه براي خواندن دعا و مناجات با خدا استفاده مي شده است .
دسته ي ديگر کتيبه هاي موجود در يزد، سنگ محراب ها هستند که در مسـاجد و امـاکن مـذهبي در جهـت قبلـه و در داخـل محراب نصب مي گـرديدند؛ مـضمون اين کتيبه ها معمولا آيات و عباراتي هستند که دعوت به توحيد دارند؛ محراب رو به قبله در ضلع جنوبي مسجد برپا مي گردد. ساختمان آن اغلب به اين صورت است که با خالي نمـودن فـضـايي مـسـتطيل شـکل از بدنـه ديوار و گود کردن قسمتي از زمين در پاي ديوار، جايگاهي معين براي آن ايجاد مي شود.
محراب که در آغاز جهت نشان دادن قبله و براي اقامه نماز به وجود آمده بود، به سـبب آنـکه به صورت رمـزي، اشـاره بـه سـوي خدا مي کرد مورد توجه هنرمندان و معماران قرار گرفت و از حالت ساده خود، تبديل به يک عنصر در معماري مذهبي گرديد.
شکل شناسي محراب
طرح اصـلي مـحراب از قـرن سوم هجري به بعد در مـيان مـسلمانان رايج شـد؛ اين طرح عبارت است از يک طاق نوک نيز کـه روي ستون هاي کوچکي قرار دارد و فضاي فرو رفته اي را شامل مي شـود کـه گـرداگـرد آنـ را حـاشـيه هـايي همـراه بـا تزئينـات و کتيبه هاي مختلف تـشکيل داده و در ديوار مـسجد (سمت قبله ) قرار مي گيرد. از نيمه دوم قـرن چهـارم هجـري، شـاهد ايجـاد محراب هايي با طرح دو طاقنمايي هستيم که روي چـهار سـتون قـرار دارند و يک حاشيه پهن اطراف محراب را در بـر مـي گيـرد.
همزمان بـا آن ، محراب هاي يک طاقنما شکل گرفت ؛ تفاوت اين دو محراب در اين اسـت کـه محـراب هـاي دو طاقنمـا، بـه جـز درمواردي مـعدود، در مـساجد و امـاکن بزرگ ديده مي شوند و محراب هاي يک طاقنمايي در مساجد و اماکن کوچک متناسب بــا فـضاي معماري مربوط ساخته شده اند. همچنين محراب هاي يک طاقنما، نستب به دو طاقنماها قدمت بيشتري دارند.
هـنرمندان مـسلمان بـا پرهيز از تصويرنگاري که آن را نوعي شوک و بت پرستي مي دانستند، سعي مي کـردند در تـزئين مـحراب ها از طبيعت الهام گيرند، بنابراين از نقوش برساو شده (استليزه ) گل و بته (گياهي) هـمراه بـا کـتيبه نگاري، که متضمن آيات قرانـي بود، استفاده نمودند. (سجادي، ١٣٨١، ص ٩٥)
مرحوم استاد «مسجدکريم پيرنيا» خصوصيات تـزئيني مـساجد را چنين بيان مي کند: از عمده ترين ويژگي هاي مسـاجد ايـران بايد از شيوه «جفت » ياد کـرد؛ تـا هـر کس وارد مسجد مي شود، تنها نگاهش به يک نقطه معطوف شود، اين شيوه جفت با قـرينه سـازي را در ساخت محراب نيز مي توان مشاهده کرد.
نقوش تزئيني محراب را به طور کـلي مـي تـوان به سه دسته تقسيم کرد:
الف ) نقوش اسليمي
اين نقوش برگرفته از طبيعت ، به صورت نقوش بر سـاو شـده (استليزه ) گياهي و گل و بته ها و شاخ و برگ درختان و ميوه هـاي بر سـاو شـده بـه کار رفته اند؛ که ازجمله مي توان به محراب هاي بقعه «دوازده امام » و «مدرسه کماليه » در يـزد اشــاره کــرد کــه نقش رنگ در جلوه هاي محراب به وضوح قابل مشاهده است . در اين تزئينات ، نـقوش اسـليمي چه به صورت گياهـان اسـتليزه و چه به صورت خط هاي هندسي و درهم پيچيده ، جلوه گاه کـاملي ازتـعادل و هماهنگي است .
ب ) نقوش هندسي
اين نقوش نسبت به نقوش اسليمي کار برد کـمتري داشـته است . استعمال اين نقوش بر روي محراب هاي بـاقي مـانده از نـيمه دوم قرن ٤ بر روي محراب «مسجد جامع » نايين بـه شـکل نقش اختر چليا در حاشيه اول آن و همچنـين شـکل نقـوش آزده کـاري شده در زواره ها به کار رفـته اسـت .
ج ) نقوش سمبليک
اين نقوش ، تصاويري هـستند کـه به صـورت اسـتعاره بـه مطلب و موضوعي اشاره دارند، مانند نـقش قـنديل و يا قبه ها برجسته کـه روي محراب ها ايجاد شده اند. اين نقش در يک مقطع زمـاني از اوايل قـرن ٦ هجري تـا اواسـط قـرن ٧ هجـري در اقـصـي نقـاط جهان اسلام از ايران و عـراق گـرفته تا مصر و ترکيه همچنين يمـن و سـوريه ، بر روي محراب ها و سـنگ قبرهـاي طـرح محرابـي ظاهر گرديده است . (سجادي، ١٣٧٥، ص ١٠٨-١١٢)
در تزيينات مـحراب ، عـلاوه بر نقوش ، در قرون مختلف از خـط و خـوشنويي نـيز جهت پر کردن فـضاهاي خـالي اسـتفاده مـي شـده اسـت ؛ گـفتني است استفاده از خط کوفي به روش هاي حجاري گچ بري، کاشـي کـاري و آجـر کـاري در مـسـاجد صــدر اسـلام متداول بوده ؛ زيرا هنرمند هنوز بـا خـط هاي ديگـر آشـنا نـشده بود؛ خط نسخ نـيز از اواخر قرن سوم و آغاز قرن ٤ هجري بـه بعـد، در کتابت کتيبه ها مورد استفاده قرار گـرفت ؛ از خـط ثلث نيز در کنار انواع خطوط کـوفي و نـسخ در نـوشتن کـتيبه مـحراب استفاده شده اسـت ؛ تـدريجا خط ثلث براي تزيين مساجد و عمارت هاي مهم به صورت فراگير جايگزين خط کوفي شد.
اهـميت کـتيبه هـا در تزيين محراب
در مورد ارزش و اهميت خط و هنر خـطاطي سـخن بـسيار اسـت ؛ امـا عـلت توجه مسـلمانان بـه کتيبـه نگـاري را مـي تـوان آيـاتي دانست که تأثير زيادي در هنر خطاطي و کتيبه نويسي داشته است ؛ اما کتيبه هاي محراب را مـي تـوان از نقطـه نظـر مـذهبي، تـاريخي و شيوه کتابت و نوع خط مورد بررسي قرار داد.
الف – کتيبه محراب ها از نظر مذهبي
معجزه اسلام به صورت خط و کتابت بر مردم نازل شده است و هنرمندان مسلمان نيز با نوشتن کلام خـدا بــر روي محـراب هـا، هم به آن ها قداست بخشيده اند و هم کلام خدا را به فعليت رسانيده اند و نيز آن ها را جاودانه و پايدار کرده اند. در کتيبه نگـاري محراب ها عموما از آياتي پيرامون اقـامه نـماز و وحدانيت خداوند استفاده شده است .
ب – کتيبه محراب ها از نظر تاريخي
با توجه به اينکه کتيبه داراي تاريخ ساخت و امضاي معمار، نام واقف و حاکمان و سـلاطيني کـه دستور ساخت محـراب را صـادر کـرده انـد است ؛ بنابر اين مي توان گفت ارزش تاريخي و اجتماعي زيادي هم دارد.
محراب نيز در تاريخ گذاري بناهاي مربوطه و معرفي مراحل ساخت و تعمير آن مؤثر بوده است ؛ مانند محـراب «مـسـجد جــامع يزد» که در کتيبه آن دوره ساخت و تـعمير مـحراب و مسجد ذکر شده است .
حتي ذکر نام سازنده محراب يا نام واقف ، سلاطين و حکام بر روي آن ، نشانگر اهميت و ارزش محراب و محـراب سـازي بـوده و توجه مردم به امور خيريه را نشان ميدهد و مصداق آيه : «انـما يعـمر مساجد الله من آمن بالله و الهوه الاخـر و اقـم الصـلوه واتـي الزکوه و لم تخشي الا الله فعسي اولئک ان يکونوا من المهتدين » (سوره توبه / آيه ١٨) مي باشد.
ج – کتيبه ها از نظر شيوه نگارش
کتيبه نگاري بر روي مـحراب هـا بر اسـاس تاريخي به سال ٢٧٠ هجري بر کي گردد؛ ولي اولين محرابي که بـر بـالاي پيشـاني آن کتيبه اي به خط کوفي گـلدار نوشته شده محراب «مسجد جامع » نايين مورخ ٣٥٠ هجري است .
مهمترين مـسأله اي کـه در مـورد کتيبه نگاري محراب ها بايد گفت ، اين است که شيوه هاي کتيبه نگـاري در دوره هـاي همزمـان ، بـدون در نـظر گرفتن جنس محراب ، يکسان به کار رفته است و اين امر باعث پيدايش سبک هاي ويژه اي در دوره هـاي گـوناگون بـوده است که در پيگيري سير تحول و تکامل خط هاي اسلامي، ابزاري مطمئن و معتبر مي باشند.
بـه طور کلي محراب ها با انديشه هاي عرفاني و تفکرات ديني ايرانيان همخواني دارنـد؛ ديوارها محـل تجلـي قـرينـه هــا هسـتند و طاق نماها در بستر آن ها به قرينه نشسته اند و با ملايمت و گيرايي خاص ، نگاه تعالي طلب و جستجو گر انسـان را بـا نرمـي و ملاطفت بر يکديگر منعکس مي سازند؛ و اين نگاه توام بـا خلوص انديشه ، براي عبادتگر بينا به منزله سير و سلوک، تعالي بـاطن و زيباترين نمادهاي غيبي قداست و روحاني است که با گذر از پله پله عناصر، اشکال و احجام بر فراز سر خـويش بـه نقطـه اي واحد در بـالاترين قـسمت فضا مي رسد.
منابع
کتاب ها:
١-افشار، ايرج ، يادگـارهاي يزد، تهران : انجمن آثار د. مفاخر فرهنگي، چاپ دوم ، ١٣٧٤
٢-افشار سيستاني، ايرج ، شناخت استان يزد، تهران : انتشارات هيرمند، ١٣٧٨
٣-بورکهارت ، تيتوس ، هنر اسلامي (زبان و بيان )، ترجمه مسعود رجب نيا، تهر ان : انتشارات سروش ، ١٣٦٥
٤- بورکهارت ، تيتوس ، هنرمقدس ، تـرجمه جـليل ستاري، تهران : انتشارات سروش ، ١٣٧٦
٨-پور عبدالله ، حبيب الله ، تخت جمشيد از نگاهي ديگر، شيراز، بنياد فارس شناسي، چاپ سوم ، ١٣٧٨
٩-پيرنيا، محمد کريم و زهره بزرگمهري، مصالح ساختماني، آژند، اندود، آمود در بناهاي کهن ايران ، تـهران ، انـتشارات سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري کشور، ١٣٨١
١٠-حسن بيگي، محمدرضا، مروري بر صنايع دستي ايران ، تهران ، ققنوس ١٣٨٥
١١-رضي، هاشم ، اوستا کهن ترين گنجينه مکتوب ايران باستان ، انـتشارات بـهجت ، چاپ دوم ، ١٣٨٠
١٢-زکي، محمدحسن ، هنر ايران در روزگـار اسـلامي، ترجمه محمد ابراهيم اقليدي، تهران ، صداي معاصر، ١٣٧٧
١٣- فضائلي، حبيب الله ، تعلين خط ، تهران ، سروش ، چاپ هشتم ، ١٣٨٢
١٤- سجادي، علي، سير تحول محراب در معماري اسلامي ايران از آغاز تـا حـمله مغول ، سازمان ميراث فـرهنگي کـشور، تهران، 1375
١٥- نقي زاده ، محمد، روايتي ايراني از حکمت ، معنا و مصاديق هنر، تهران ، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، ١٣٨٩
١٦- نقي زاده ، محمد، مباني هنر ديني در فرهنگ اسلامي، تهران ، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ دوم ١٣٨٧
مجلات:
١-آبـيار، منصور”، بررسي کتيبه هاي محراب سنگي در موزه ملي ايران “، فصلنامه اثر، شماره ٣٨-٣٩
٢-ايراني صفت ، زهرا، “گاهنامه سمر”، جهاد دانشگاهي شماره (١)، ١٣٧٨
٣-باقري، فريبا، “آشنايي با هنر گچ بري بناي شمس العماره “، مجله فـرهنگستان هـنر، شماره ٣٨
٤-بـهپور باوند، “کتيبه نگاري در دوره قاجار”، نشريه دانشکده هنرهاي زيبا، دانشگاه تهران ، شماره ٢٢، ١٣٨٤
٥- پيرنيا، محمدکريم ، “معماري مساجد راهي بـه سوي ملکوت “، فصلنامه هنر، شماره ٣
٦-شهرستاني، سيد حسن ، “نماد سرو در نـگاه حـافظ “، فـصلنامه هنرنامه ، شماره ٢٢
٧-علي آبادي، محمد، “جلوه هاي جمالدر مسجد”، مجموعه مقالات معماري مسجد، جلد١، ١٣٧٦
٨-کريمي علي، “مـينياتور ايرانـي”، فصلنامه هنر و مردم ، شماره ٥و٦، دوره ١، سال ١٣٤٣
٩-هزاوه اي، هادي، “اسليمي زبان از ياد رفته “، فصلنامه هنر، شـماره ٦
١١-شـايسته فـر، مهناز، ميترا، “نقش خوشنويسي و کتبه در معماري اسلامي”، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامي، شماره ١، 1383
١٢- يوسفي، غلامحسين ، “خـط و خطاطي”، فصلنامه هنر، شماره ٣١، ١٣٧١
١٣- سجادي، علي، “محراب کانون هنرهاي تزييني”، هنرنامه ، فصلنامه تـخصصي دانشگاه هنر، شماره ١٧، ١٣٨١
پايان نـامه هـا:
١-خبيري، محمدرضا، “بررسي نقوش برجسته در معماري”، آرشيو دانشگاه شريعتي
٢-قدرتي، محمد، “خط و خوشنويسي و تاثير آن بر ديگر آثار هنري”، دانشکده هنر و معماري، استاد راهنما: دکتر نديمي و دکتر اولياء، ١٣٧٨
٣-چارئي، عبدالرضا، “موزه سـنگ هفت تنان “، پايان نامه کارشناسي ارشد، دانشگاه مدرس
٤-نوروزي، کتيبه در معماري، پايان نامه کارشناسي معماري، دانشکده معماري دانشگاه يزد، استاد راهنما: دکتر محمدرضا اوليا
فصلنامه مطالعات فرهنگ و هنر، سال سوم، شماره 9
آخرین نظرات: