فرش ایرانی در صحنه پردازی و کمپوزیسیون های ثبت تصاویر در دوره قاجار به ویژه دوره ناصری از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است.
در این دوره فرش به عنوان نمادی از فرهنگ و اصالت ایرانی در پس زمینه تصویر یا به عنوان زیرانداز در چیدمان صحنه کاربرد داشته و آنقدر حضور فرش ایرانی به عنوان مهمترین آکسسوار صحنه محرز است که باعث درخشش و جلوه گری بیشتر این هنر اصیل ایرانی در تصاویر شده است. به تازگی تعدای از این تصاویر در قالب عکس های به جای مانده از دوران ناصری در موزه «عکاسخانه شهر» تهران به نمایش درآمد. در این عکس ها ، از پادشاه و رجال سیاسی و نظامی گرفته تا علمای دینی به خوبی می توان حضور فرش را به عنوان یکی مهمترین اجزای تصویر احساس کرد. با ما همراه باشید تا برای دیدن این عکس ها از موزه عکاسخانه شهر، به دوران قاجار سفر کنیم.
موزه عکاسخانه شهر
نقطه ای از تاریخی رنگ و رو رفته و خاک خورده با دوربین های ریز و درشت و نگاتیوهای رنگ پریده و عکس های پاره و فرسوده…
اینجا زمان وجود ندارد و ساعت در همان عهد ناصری ایستاده؛ همه چیز ساکت است، خلا ، بی وزن، بی صدا؛
صدای بی صدا، تیک تاک عقربه های ساعت ملکه ویکتوریا در کاخ گلستان و ارابه شاه قاجار و شیهه اسب ها و هلهله زنان حرمسرا را می توان در تاریخ عکس ها و دوربین ها و نگاتیو( نگاتیف) های به جا مانده از عهد قاجار دید و شنید…
فرش گوبلن فرانسه زیر پای ناصرالدین شاه
قاب عکس های قدیمی بر روی دیوار آویزانند؛ در محیطی کم نور که تنها منابع نوری به شکل نقطه ای بر عکس ها می تابند؛ گویی فضا به گونه ای طراحی شده تا سفری کوتاه به تاریخ عهد ناصری داشته باشیم.
نخستین عکس مربوط به ناصرالدین شاه است؛ شاه عکاس؛عکس شاه بالای پله هایی است که با فرشی زیبا پوشانده شده است.
با آنکه تصویر سیاه و سفید است اما نمی توان از جلوه گری فرش زیر پای شاه، چشم پوشید. نمایشگاه درباره نقش فرش ایرانی در عکس های دوران قاجار است. اما گویا این عکس خیلی حرف های دیگری هم برای گفتن دارد!
شرح عکس را که می خوانیم متوجه می شویم این فرش، فرش گوبلن فرانسوی با نقش گل های درشت است که احتمالا در اثنای سفر اول فرنگ توسط ناصرالدین شاه قاجار و در بازدید از کارخانه گوبلن خریداری و به کاخ گلستان انتقال یافته است.
شاید این عکس، هدفمند عکاسی شده ؛ شاید شاه قاجار خودش را از فرانسوی ها برتر دیده که اینگونه مقتدرانه روی فرش آنها ژستی فاتحانه گرفته؛ همچون شکارچی که موفق به شکار پلنگی درنده و خشمگین شده و فاتحانه با آن عکس یادگاری گرفته یا شاید چون نقاشی و عکاسی می کرده؛ و شعر می گفته و خاطراتش را هم ثبت می کرده؛ هنر زیبایی که در بافت این فرش به کار رفته را شناخته و با توجه به اینکه اصالت ما ایرانی ها به فرش ایرانی است علاقمند بوده تا فرشی از فرنگ را به عنوان سوغاتی به ایران بیاورد .همه این دیدگاه ها محتمل است.
عکس های بعدی را مظفر الدین شاه و ولیعهد ها و دیگر رجال سیاسی و نظامی و همچنین علما و روحانیون تشکیل می دهند.
در شرح یکی از عکس های مظفرالدین شاه و محمد حسن میرزا آخرین ولیعهد قاجار این چنین آمده است:
” عکس های پرتره شاهان و ولیعهد های دوره قاجار تصویری از قدرت با ویژگی هایی همچون غرور ، تبختر، و وقار شاهانه بودند. بررسی این نوع عکس ها روند تحولات چهره نگاری درباری از حالت های خشک و رسمی به حالت های ایستا و نگاه مستقیم به دوربین با چیدمان هایی از انواع فرش های ایرانی را نشان می دهد.”
تصویر پر از غرور مظفر الدین شاه روی صندلی و همراه با مدال و حمایل شمشیری پر زرق و برق که بر کمر دارد؛ روی دست بافته های ایرانی است و تصویر آخرین ولیعهد قاجار هم با لباسی فرنگی روی قالی تبریز با نقش گلدانی.
قاب دیگری هم از نمای تمام قد مظفرالدین شاه با شمشیری که نیمی از قامتش را پوشانده و چشمانی پر غرور که به لنز دوربین زل زده هم روی قالیچه دو زرع تبریز ثبت شده و سردار اسعد بختیاری هم پس زمینه تصویرش را فرشی از بافته های کرمان پوشانده است.
طرح این فرش با اقتباس از کارت پستال های فرنگی است که در قاب مرکز فرش قرار دارد. در طراحی این فرش همان تکنیک قاب در قاب عکاسی و سینما به کار رفته است.
در میان عکس های پرتره از رجال حکومتی و نظامیان دوران قاجار که در مناطق مختلف ایران اقامت داشتند؛ معمولا از قالی های بافته شده همان شهر در چیدمان صحنه های عکاسی استفاده شده که به نوعی معرف و نماد هنر بافندگی آن شهر بوده است.
در میان تصاویر، عکسی از «ظل السلطان» حاکم اصفهان با سبیل های چخماقی و چهره ای که خشونت و قدرت از آن می بارد، جالب توجه است.
او را با چکمه های چرمی بلند و خنجر و شمشیر و هر سلاح سردی که تصورش را کنید نشسته روی صندلی ای می بینیم که روی فرشی با نقش ماهی درهم( هراتی) از بافته های منطقه فارس قرار دارد. حاشیه های آن هم بی شباهت به فرش بافته شده توسط عرب باف های نیریز و لرهای فارس نیست.
« مؤید الدوله» داماد ناصرالدین شاه هم بر فرشی خاص از منطقه فارس با طرح معروف به کشکولی عشایری با ترنج چهار بازویی است که در مرکز فرش دیده می شود.
فرش به عنوان سفره !
فرش و گلیم در ایران علاوه بر کف پوش خانه و تزیین در و دیوار و اکسسوار صحنه عکاسی و فیلمبرداری، به عنوان سفره در مراسم های خاص هم استفاده می شده است.
هنوز هم اگر خانه قدیمی هایی بروید که تعصبی روی بافته های ایرانی دارند و اصالتش را به خوبی می شناسند؛ کاربردهای قالی و قالیچه های ایرانی را می بینید؛ مثلا بین فرش های بزرگ به عنوان تزئین قالیچه ای زیبا به شکل لچکی انداخته اند،دور تا دور اتاقشان قالیچه ها روی فرش ها را گرفته و گویی برای هر میهمان، یک قالیچه و پشتی در نظر گرفته شده است.
این تصویری از معدود خانه های قدیمی است که هنوز اصالت و بافت سنتی اش را حفظ کرده، اما همه می دانیم که این نوع چیدمان زیبای ایرانی سیر قهقرایی اش را طی می کند.
در عکسی زیبا که با زاویه ای باز عکاس سعی داشته تا فضای ایوان خانه «معیرالممالک» را به تصویر بکشد گلیم بزرگی با نقش گل فرنگ درشت مشاهده می شود یا در عکسی دیگر از قالیچه ای دو زرع به عنوان سفره استفاده شده است.
بالای سفره قرآن روی رحل است و دور تا دورش را مجمع های مسی گرفته با سماور و آفتابه و لگن؛ هندوانه نبریده و تنقلات و قند هم در تصویر دیده می شوند.
تصاویر فرش هایی از کرمان و فارس و اراک
در میان تصاویر، بیشتر دست بافته هایی از منطقه کرمان و فارس و اراک دیده می شوند و همچنین فرش و گبه هایی از اقوام قشقایی و بختیاری.
در طراحی فرش های منطقه کرمان نقش مایه های مرسوم گیاهی و قاب بندی های بازوبندی با نقوش اسلیمی و چهار نقش مایه دیو دیده می شوند.
این نقش مایه در انواع هنرهای این دوران در شهر کرمان دیده می شوند به عنوان مثال نمونه مشابهی از این دیوها را می توان در کاشی کاری های حمام «رکن الملک» در مجموعه گنجعلی خان مشاهده و مقایسه کرد.
جایگاه ویژه روحانیت در عکس ها
عکاسی از شخصیت های مذهبی همچون علما و همچنین دراویش از مهمترین گونه های عکاسی از اجتماع آن دوره به حساب می آمده است.
در عکسی که از علما به ثبت می رسیده فرش یا پوستین( به عنوان زیرانداز) به شکل هرم استفاده شده(مثلث گونه) است.
این ترکیب بندی هوشمندانه برای نشان دادن منزلت و بزرگی و جایگاه ویژه روحانیت بوده و فضا به گونه ای عرفانی طراحی می شده؛ نمونه آن هم تصویر “شیخ عبدالله مازندرانی” از علمای شناخته شده عهد ناصری است که روی گلیمی از شهر سنندج نشسته است.
آذین بندی شهر ها با فرش
کاربرد دیگر فرش ایرانی آذین بندی سر در شهر ها یا طاق نصرت ها به مناسبت ورود شاه و حاکمان بوده است.
در عکس هایی که از این دوران به ثبت رسیده قالی های تصویری ( باستان گرایانه) لچک ترنج های کرمان و قالیچه با تصویر احمد شاه دیده می شوند.
معمولا تصاویر پادشاهان روی قالیچه، در بالاترین نقطه قرار می گرفته و به شکل نمادین استفاده می شده است.
تصاویر کودکان دیروز
سوژه کودک در عکاسی دوران قاجار هم موضوعی حائز اهمیت است که اتفاقا کتابی هم با عنوان “کودکان دیروز” با مقدمه ای به قلم دکتر محمد ستاری از اساتید نام آشنای عکاسی در ایران منتشر شده است.
در این کتاب که مجموعه ای از نخستین عکس های کودکان است به شخصیت ظاهری کودکان و چیدمان فضا و کادربندی و فیگور آنها به عنوان مرکز توجه در عکس ها می پردازد.
در بیشتر عکس های این دوران کودکان در مرکز تصویر یا نشسته روی صندلی با پس زمینه فرش دیده می شوند و در عکس های خانوادگی هم کودکان در چیدمانی حساب شده در مرکز تصویر و توجه قرار دارند.
فرش چینی در بازار ایران
در سال های اخیر بازار فرش های ایرانی دچار رکورد قابل توجهی شده است.
بعضی از فرش فروش ها علت بحران را این گونه می گویند که کشورهایی مانند چین، افغانستان و هندوستان فرشهای ایرانی را با برند ایرانی به ایران صادر میکنند و کسی هم جلوی این کار را نمیگیرد.
پر واضح است که بافندگان در شهرهای مختلفی که زمانی مهد دست بافته ها و معرف اصالت و فرهنگ هنر آن شهر بود، حمایت نمی شوند و به همین دلیل روز به روز از تعداد بافندگان فرش کم می شود.
تاسف بار است که امروز در شهرهای بزرگی چون مشهد و اصفهان فرش های چینی در حال فروش است!
تار و پودی که با شور و عشق بافته می شد و همراه با هر شانه ای که به قالی زده می شد و چاقویی که نخ ها را قطع می کرد اشعاری گروهی می خواندند به سمت فراموشی می رود…
نمونه ای از شعر و ترانه های قالیبافان فرش در کاشان را می خوانیم:
ببافم قالی قالی
ببافم یادگاری
گل می اندازم به قالی
عزیزم رو گل قالی
عزیزم جای تو خالی
عزیزم جای تو خالی
ببافم قالی هفت رنگ
ببافم با دل تنگ
ببافم با دل تنگ
آخرین نظرات: