به گزارش خرد و فرهنگ، دانشنامه جهانی اسلامی کاملترین دایره المعارف اسلامی است.اولین مجلد این دانشنامه در سال 1362 به چاپ رسید. نگارش دانشنامه تحت نظارت مجموعه ای شکل گرفته است که در قالب بنیاد دایره المعارف اسلامی در سال 1362 تاسیس شد. هدف از این گروه تالیف و تدوین مقالات مختلف در باب شخصیت ها، مفاهیم و رویدادهایی است که از آغاز شکل گیری تاریخ اسلام در سرزمین های اسلامی و ایران مطرح شده است. در این زمینه کارگروه های مختلفی در علوم مختلف شکل گرفته است. تا کنون 32 مجلد از این دانشنامه به چاپ رسیده است و جلد 33 نیز در مرحله چاپ است. دکتر « حسن سید عرب» عضو هیئت علمی دانشنامه جهانی اسلام و مدیر کتابخانه تخصصی این نهاد است. مصاحبه ما را با وی درباره دانشنامه جهانی اسلام، می خوانید.
در آغاز از هدف اصلی تدوین نگارش دانشنامه جهانی اسلام برای ما بگویید.
هدف تاسیس مرکز دایره المعارف اسلامی، تدوین یک دانشنامه جامع (ازحرف الف تا ی) بود که منعکس کننده تاریخ ، تمدن و فرهنگ ایران و اسلام باشد. تا قبل سال 1362 که سال تاسیس بنیاد دایره المعارف اسلامی است، مجموعه کاملی در قالب یک دایره المعارف اسلامی نداشته ایم. اساس اصلی دانشنامه های پیشین ترجمه بوده و البته در مواردی هم آثاری وجود داشت که یا ناتمام مانده بود یا دانشنامه محسوب نمی شد و در حوزه های تخصصی تدوین شده بود. برخی از نوشتارهای جامع در حوزه ایران و اسلام، واژه نامه بود، مانند دانشنامه ایران که از پیش از انقلاب تدوین آن شروع شده بود. به این دلایل نیاز بود که یک دانشنامه جامع که مشتمل بر لایه های مختلف فرهنگی, معنوی ، دینی، تاریخی و جعفرافیایی در گستره ایران و اسلام باشد، به رشته تحریر درآید.
مبنای نگارش دانشنامه تالیف است یا ترجمه؟
در ابتدا پاره ای مقالات ترجمه بود و به عنوان مثال از دایره المعارف اسلام که پیشتر و به زبان انگلیسی و فرانسه نگاشته و منتشر شده بود ، مقالاتی به زبان فارسی ترجمه می شد. اما به دستور راس عالی بنیاد، تالیف و پژوهش در دستور کار قرار گرفت. خوب اگر فردی در زمینه تخصصی شناخت بسیار خوبی داشت و مقاله ای در این زمینه نوشته بود، آن نوشتار به فارسی ترجمه می شد در غیر این صورت، با توجه به منابع موجود و البته رفع فقدان منابع درباره مدخل خاصی ، بنای دانشنامه بر تالیف نهاده شد.
با توجه به جامعیت دانشنامه از نظر مدخل ها، گروه های تخصصی هم برای نگارش موضوعات مختلف در این مرکز شکل گرفته است؟
از همان سال های اول در حوزه های مختلف مانند فلسفه، کلام و فرق، فقه، تاریخ علم،اسلام معاصر، ادبیات فارسی، ادبیات عرب و… بیش از 17 گروه تخصصی برای نگارش دانشنامه شکل گرفت.
در زمینه نگارش مقالات شیوه نامه خاصی وجود دارد که نویسندگان بر مبنای آن کار کنند؟
بله، در این زمینه ساختار مشخص و چینشی معین وجود دارد. به عنوان مثال تقدم و تأخر در زمینه تدوین مقالات و استفاده از منابع جدید، مواردی است که پژوهشگر موظف است بر اساس آن عمل کند.
با توجه به اینکه هر مدخل مختلف به یک یا دو پژوهشگر سپرده شده است. رویکردها و نگرش های شخصی به ویژه در بخش های حساسی چون فرق اعمال نشده است؟
خیر، به عنوان مثال درباره فرق که شما مطرح کردید. هدف ما ارائه یک گزارش است. در حقیقت مبنا توصیف یک دیدگاه یا رویکرد یا رویداد تاریخی در زمینه فرق است. در موارد دیگر نیز همین گونه عمل می شود.
در واقع مؤلفان داشنامه کمتر بر مبنای دیدگاه های و نگرش های شخصی خود مقالات را تالیف می کنند. به عبارت دیگر اگر مدخل خاصی به پژوهشگری سپرده می شود، آن پژوهشگر از منابع مختلف برای نگارش موضوع مربوطه بهره می گیرد و بیشتر به عنوان یک تدوینگر عمل می کند.
یکی از ویژگی های دانشنامه جهانی اسلام بهره گیری از اندیشمندان و پژوهشگران غیر ایرانی است. برای انتخاب این افراد و تعامل با آنها، چه مبنایی وجود دارد؟ و آیا این انتخاب طی فرایندی خاص انجام می شود؟
این وظیفه به گروه های علمی ما سپرده شده است. آنها موظف هستند که مدخل های مربوط به تخصص خود را از منابع استخراج کنند. در این زمینه اعضای گروه های علمی، مؤلفان و پژوهشگرانی که دارای تخصص در مدخل مورد نظر هستند پیدا می کنند و در تعامل با آنها سفارش تالیف مقاله در یک موضوع خاص را می دهند. در این مورد هیچ محدودیت مکانی وجود ندارد و ما با پژوهشگران و استادان دانشگاه در مناطق مختلف دنیا از جمله اروپا و آمریکا تعامل داریم و این موضوع محدود به دانشمندان کشورهای اسلامی و آسیایی نمی شود. نکته مهم در این زمینه این است که اعضای گروه های علمی ما به جستجوی افراد متخصص در حوزه های مربوط به گروه خود مشغولند و متخصصان را در زمینه مدخل های مربوط به آن گروه می یابند و سفارش مقاله را به آنها می دهند.
در دانشنامه مدخل هایی وجود دارد که بر مبنای واژگان فارسی است یا مفاهیمی مطرح شده است که در ریشه در تاریخ ایران و آموزه های اسلامی دارد.برای اینگونه مدخل ها که تلفیقی ایرانی- اسلامی دارد، معیار یا دستور العمل خاصی در نظر گرفته شده است؟
من پاسخ شما را با ذکر یک مثال می دهم. مثلا تصوف مفهومی است که هم در تاریخ ایران مطرح است هم در تاریخ اسلام؛ بنابراین یک مفهوم ایرانی- اسلامی است. ما برای این مدخل یک تقسیم بندی جغرافیایی درنظر گرفته ایم که اشتراکات فرهنگ ایرانی و اسلامی را بتوان در آن در نظر گرفت.مثلا تصوف در هند، تصوف در ایرن ، فرق تصوف و… ؛ برای هر کدام از این موارد یک مقاله در نظر گرفته شده است که به آن مدخل فرعی می گوییم.مثلا درباره همین تصوف وقتی ما وارد مدخل تصوف در ایران می شویم باز به یک تقسیم بندی می رسیم به عنوان مثال تصوف در خراسان و …
نکته جالب توجه در دانشنامه نگرش مقالاتی درباره هنر و به عنوان مثال سینماست. در این زمینه توضیح دهید.
شاید بتوانیم بگوییم یکی از جامع ترین مقالاتی که در زمینه سینما در جهان اسلام نگاشته شده است، در دانشنامه است. برای نخستین بار است که یک مقاله جامع آنگونه که در داانشنامه وجود دارد، برای سینما نوشته شده است.در این مدخل نیز تقسیم بندی جغرافیایی معیار ما برای نگارش مقالات بوده است. البته نکته مهم این است که این مدخل ها حتما باید در بستر تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام مطرح شود.به عنوان مثال در همین مورد سینما ما مدخل های فرعی مانند سینما در ایران و سینما در کشورهای عرب داریم.
طبیعتا این تقسیم بندی جغرافیایی در مدخل هایی مانند شیعه نیز وجود دارد.
درباره مدخل شیعه، بخشی از تقسیم بندی ما جغرافیایی است، اما به طور کلی مدخل شیعه در دانشنامه صرفا بر اساس طبقه بندی جغرافیایی نیست، بلکه بر مبنای مفهوم است که البته یکی از مفصل ترین مدخل های دانشنامه به حساب می آید.
در زمینه مدخل های گسترده که دارای طبقه بندی های منطقه ای یا جغرافیایی هستند، مانند مثال هایی که زدید، باز هم یک پژوهشگر، مقاله را می نویسد.
در این موارد هر مدخل فرعی نیز به یک مؤلف یا پژوهشگر سپرده می شود. به عنوان مثال ممکن است یک دانشمند متخصص در حوزه شیعه شناسی که در توصیف مفهوم شیعه تبحر دارد، در حوزه شیعیان عراق، به عنوان یک مدخل فرعی تخصص جامعی نداشته باشد. بنابراین نگارش مقاله مربوط به این مدخل فرعی به فرد دیگری واگذار می شود.
در تقسیم بندی مورد نظر شما در دانشنامه غیر از تقسیم بندی مواردی چون جغرافیا، شاخص تاریخ نیز وجود دارد؟ به عنوان مثال تاریخ خلافت و نظریه های خلافت که علاوه بر تقسیم بندی جغرافیایی، توجه به یک سیر تاریخی را نیز می طلبد.
بله، شیوه این تقسیم بندی در خود مدخل اصلی مشخص است. مکاتب، اعلام ،واژه ها و فرق هر کدام تقسیم بندی خاص خود را دارد.
آنگونه که من اطلاع دارم در بنیاد دایره المعارف اسلامی علاوه بر تمرکز بر نگارش دانشنامه کتب دیگری نیز در حوزه مفاهیم، رویدادها و اندیشمندان ایرانی و اسلامی نیز منتشر می شود.مثلا آنگونه کتاب مجموعه مقالات دکتر «عباس زریاب» از این موارد است که به تازگی از سوی بنیاد دایره المعارف اسلامی به چاپ رسیده است. درباره این فعالیت توضیح دهید.
کاملا درست است. به ویژه مقالاتی که بسیار طولانی و مفصل است مانند شیعه که در قالب یک کتاب مجزا در مرحله چاپ قرار دارد.این کتاب در حقیقت نخستین نوشتارمفصل دایره المعارفی در زمینه شیعه است.این کار باعث می شود فردی که صرفا به دنبال مطالعه عمیق و جامع در زمینه شیعه است، کتاب مربوط به آن را تهیه و مطالعه کند.یا مثال دیگر کتاب « خوشنویسی در ایران و اسلام» است که به صورت یک مجلد به چاپ رسیده است. در حقیقت چاپ مقالات بلند در قالب کتاب به عنوان فعالیت فرعی این مرکز به حساب می آید.
هر مجموعه نوشتاری که منتشر می شود نیاز به ویراستاری دارد. در زمینه مراحل ویراستاری برای هر مجلد دانشنامه برای ما بگویید.
هر مقاله ای که در دانشنامه تالیف می شود، در چند مرحله ارزیابی می شود. سپس از سوی بخش ویرایش که مشتمل بر یک گروه است، ویرایش می شود.در این بخش هم از نظر نگارش ادبی و هم از نظر محتوایی مقاله ویرایش می شود.در مرحله بعد مقاله «ویرایش استنادی» می شود. یعنی ارجاعات آورده شده و نقل قول های مختلف از منابع در متن مقاله از سوی مؤلف، مجددا توسط یک گروه متخصص بررسی و صحت سنجی می شود.نام بخشی که این کار را انجام می دهد،« کتابشناسی» است. بنابراین هر مقاله ای که تالیف می شود، از سوی بیش از20 نفر خوانده می شود.این فرایند زیر نظر معاون محترم مجموعه،حجه الاسلام والمسلمین«طارمی» است که به عنوان سرویراستار شناخته می شود. از سال 1374 تا کنون، ایشان این وظیفه را برعهده دارند.البته در مواردی هم مقاله مجدد بازسازی می شود و ساختار آن از نظر زمانی و تقدم و تأخر، اصلاح می شود.
مبنای ترتیب و شماره گذاری مدخل ها و مجلدات دانشنامه حروف الفبای فارسی است. اما در مواردی که مدخل ها واژگان عربی است و اعراب گذاری مطرح می شود مثلا :عالِم و عالَم، تقسیم بندی چگونه است؟
در این زمینه به ریشه کلمه توجه می شود و در باره هر کدام از واژگان مشتق شده از آن توضیحاتی داده می شود. مثلا درباره موردی که مطرح کردید. ما مدخلی به نام علم داریم که مشتقات در آن بخش بررسی می شود. حال اگر هر کدام از مشتقات علم خود یک مدخل باشد، در بخش علم، به مدخل آن واژه مشتق مانند عالَم ارجاع داده می شود تا خواننده برای مطالعه آن به مدخل تخصصی آن مفهوم مراجعه کند.بنابراین معیار، اعراب گذاری نیست که تقدم و تاخر بر اساس آن انجام شود، بلکه معیارریشه یابی کلمه است.
آیا برای تالیف هر مجلد دانشنامه بازه زمانی خاصی وجود دارد؟
در بنیاد یک گروه کوچک وجود دارد که شیوه تولید مطالب هر مجلد داشنامه را در سال برنامه ریزی می کنند.یعنی تالیف یک مجلد از دانشنامه را از یک مدخل تا مدخل دیگر، در طول یک سال برنامه ریزی می کنند.بنابراین یک تقویم برای تالیف هر مجلد وجود دارد.الان مدت هاست که ما سالی 3 مجلد از دانشنامه را منتشر می کنیم که اقدامی بی سابقه و ارزشمند است.
به عنوان آخرین سؤال، جدیدترین شماره دانشنامه چه زمانی منتظر می شود؟
تا کنون 32 مجلد از دانشنامه بر اساس مقالات از سوی گروه های تخصصی به چاپ رسیده است و جلد 33 نیز در اواخر سال 1403 منتشر خواهد شد.
آخرین نظرات: