نویسندگان: بلال شانواز و سید عطیه حسینی
هنر و قرآن يک جلوه از هستي هستند، بدين صورت که از يک سو، قـرآن کريم دربردارنده عصاره رمـوز آفـرينش است و از سوي ديگر هنر نيز در ماهيت خود جز آفرينش و تجلي بخشيدن به رموز هستي نيست ؛ ازاين رو، هنر مي تواند در مفهوم راستين خود بازگوکننده حقايق قرآني از زمان و مکان فراتر رود و در غايت خود، در دل قرآن جاي گـيرد. در داد و ستدي که هنر و قرآن با يکديگر داشته اند، از يک سو، هنرهايي ابداع شد و هنرهايي تکامل يافت و از سوي ديگر قطعات و مصحف هاي نفيسي از قرآن پديد آمد که بر تارک هنراسلامي مي درخشيد.
از اين مـيان ، بـه موارد ذيل مي توان اشاره کرد: ١ـ خوش نويسي ٢ـ تذهيب ٣ـ نگارگري قصص قرآني ٤ـ کتيبه نويسي و کاشيکاري، همراه با باليدن تمدن اسلامي، در سراسر سرزمين هاي اسلامي ساخت و ساز مساجد رونق گرفت و هنرمندان مسلمان نـهايت تـلاش خود را در زيباسازي مساجد به کار گرفتند که ازجمله اين تلاش ها نوشتن آيات قرآن بر روي کاشي ها و محراب ها و کتيبه هاي زيبا بود؛ به گونه اي که به هنر مستقلي تبديل شد.
هـنرمندان مـسلمان با نوشتن کلام خدا بر روي کتيبه ها و محراب ها هم به آن ها قداست بخشيده اند و هم کلام خدا را به فعليت رسانيده اند.آیات قرآنی مکتوب بر کتیبه ها و سنگ محراب مسجد جامع یزد یکی از نمودهای درخشش هنر اسلامی است.
معرفي کتيبه هاي شهر يزد (دوره اسلامي)
قرن پنجم هجري
سنگ قبر مسجد جامع
اندازه : طول و عرض ٧٠*٣٦ سانتي متر دوره : قـرن پنـجم ، سال ٤٩٢ هجري
نام مـتوفي: ابـوالحسن بن محمد بن عليحجار: عمر بن علي سحودخط : کوفي ساده
تزئين : طرح محراب که در قسمت بالاي آن طرح پالمست سه لبي به دو طرف ديده مي شود.
بازخواني متن کتيبه
حاشيه “بسم الله الرحـمن الرحـيم ” کل نفس ذائقه الموت و انما توفون ادخل الجنه فقد فان (آل عمران /١٨٥) بالاي پيشاني: هذا قبر
متن : “ابوالحسن بن محمد بن علي بن بلبله توفي في شهر ربيع الاول نعم الوکيل نـعم المـولي
حاشيه زير مـتن : “عمل عمر بن علي سحود ” (افشار، ١٣٧٤ ص ١٥٣)
پيشاني سنگ : “لا اله الا الله محمد رسول الله ”
حاشيه اول : “بسم الله الرحمن الرحـيم ، يبشرهم بهم برحمه منه و رضوان و جنات ربهم فيها نعيم مقيم خـالدين فـيها” (سـوره توبه /٢١ و قسمتي از آيه ٢٢)
حاشيه دوم : ” بسم الله الرحمن الرحيم ، شهدالله انه لا اله الا هو و الملائکه و اولو العلم قائما بالقسط ” (آل عمران /١٨)
متن سـنگ : ” هـذا قبر الشيخ السعيد محمد بن علي بن محمد شنبه رحمه الله عليه تـوفي فـي جـمادي الاخر في سنه ثلث و ثلثين و خمس مائه
قرن هشتم هجري
کاشي نبشته مسجد جامع
انـدازه : طول و عرض ٢٢*٣٤ سانتي متردوره : قرن هشتم هجري خط : نسخ ” (افشار، ١٣٧٤، ص ١٤٤) تزئين : طرح محراب و نـقوش اسليمي و نقش قنديل
تـوضيح : اين کـاشي از حيث صنعت و رنگ همانند لوحه کاشي مورخ ٧٦٥ هجري نصب در دهليز مسجد جامع مي باشد.
بازخواني متن : ” بسم الله الرحمن الرحيم . قل هو الله احد. الله الصمد لو يلد و لم يولد و لم يکن له کفوا احد ” (سوره اخلاص )
کتيبه وقف مسجد جامع يزد
اندازه : طول و عرض ٣٢*٤٠ سانتي متر
دوره : اسلامي – قرن هشتم – سال ٧٦٥ هجري قمري نوع کتيبه : سنگ وقف ، کاشي آبي رنگ
نام صادر کننده فرمان : خـواجه امـيرالدين حسين بن علي نوع خط : نسخ ” (افشار، ١٣٧٤، ص ١٣١)
بازخواني متن کتيبه
“وقف خواجه امين الدين حسين بن علي بن محمد بن عبدالرحيم مقدار سي دو سبو نيم آب کـاريز نرسوباد بر دهليز مسجد جـامع جـديد شهر که منال آن به شخصي دهند تا آب در خنب که موضوع واقفسـت ريـزد و مسـلمانان بياشامند. في شهر رمضان المبارک سنه خمس و ستين و سبعمائه . تقبل الله منه قبولا حسنا”
کاشي نبشته مسجد جامع
اندازه : طول و عرض با حاشيه کاشي معرق ٥٩*٦٤ سانتي متر و بدون احتساب حاشيه ٣٥*٥٠ سانتي متر نوع خط : ثلث ، کوفي بنايي، طـغرايي
تـزئين : طـرح چندپر و پالمست هاي سه لبـه و نـقوش هـندسي
توضيح : اين قطعه سنگ داخل يک قاب زيبا که با حاشيه کاشي معرق تزئين شده ، جاسازي شده است . در چهار گوشه سـنگ نـبشته ، اسـم مبارک “محمد” به خط کوفي بنايي درون قاب نـقر شـده و متن سنک ، جاي آينه به فرم دايره منظور شده و در پيرامون آن اسم هاي مبارک ” الله اکبر، محمد، علي ” کتيبه شده است. ” (افشار، ١٣٧٤، ص ١٣٩)
بازخواني مـتن کتيبه
حاشيه : “سبحان الله و لا اله الا الله ، الله اکبر و لا حول و لا قوه الا بالله العلي العظيم ”
پيشاني: ” الملک الله ” متن داخل قاب شيشه اي: دور تا دور
صلوات کـبير و در وسـط آن ” لقـوه هو الملک الله ” به خط طغرايي ١٣٢٧ هجري قمري و در قسمت پايين وقف حسين يزدي فـي سنه ١٣٦٧ هـجري شمسي ”
قرن نهم هجري
کتيبه هاي محراب هاي مسجد جامع
١- سنگ محراب :
اندازه : طول و عرض ٤١*٩٥ سـانتي مـتر
قرن نهم ، سال ٨١٣ هجرينوع خط : ثلث تزئين : طرح محراب که در دو طرف لچـکي نـقوش اسـليمي مزين شده است و در وسط طرح محراب نقش درخت سرو بصورت گل و بوته همراه بـا نـقش قـنديل در پايين سرو ديده مي شود. همچنين چهار دايره دکمه مانند بصورت موازي حجاري شده است . (افشار، ١٣٧٤، ص ١٥٢)
بازخواني متن کتيبه
“قال الله تـبارک و تـعالي اقـم الصلوه لدلوک الشمس الي غسق الليل و قرآن الفجر کان مشهودا و من الليل فتهجد به نافله لک ”
“عسي اين يبـعثک ربـک مقاما محمودا (بني اسرائيل /٧٩_٧٨) صدق الله العظيم في ربيع الثاني لسنه ثلث عشره و ثـمانمئه ”
٢- سـنگ مـحراب :
اندازه : ٣٥*٦٣ سانتي متر دوره : قرن ٩ هجري
نوع خط : ثلث تزئين : طرح محراب و نقش قنديل
بازخواني متن کتيبه
حاشيه : ” قال الله تبارک و تعالي شهد الله انه لا اله هـو المـلائکه و اولوالعـلم قائما بالقسط لا اله اله هو العزيز الحکيم . ان الدين عند الله التسلام ” (آل عمران /١٧) متن داخل لچکي: “الله اکبر ”
٣- کتيبه ي مـحراب:
انـدازه : ١٠٨*٥٨ سـانتي متر جنس : کاشي
تزئين : به صورت کاشي معرق و نقوش گل و بوته ديده مـي شـود.
بازخواني متن کتيبه
“فسيکفيکهم الله و هو السميع العليم ” (بقره /١٣٧)…
در طـول تـاريخ همواره هنرمندان واقعي در خلق هر اثر هنري خويش جلوه اي از جلوه هاي پنـهان آفـرينش را عيان سـاخته انـد.
ازاين رو، هنر ميتواند در مفهوم راسـتين خـود بـازگوکننده حقايق قرآني از زمان و مکان فراتر رود و در غايت خــود، در دل قــرآن جاي گيرد .از ماندگار ترين اين هنرمندي ها ميتوان به خلق کتيبه اشاره کـرد؛ هـنري که در دل سـنگ هـا تـداوم ، اســتقامت و اسـتواري را به يادگـار گـذاشته اسـت وبنا به فراخور موضوع در بناهاي تـاريخي و فـرهنگي نصـب شـده و بـر روي آن شـرح متـون تاريخي حجاري شده است .
سنگ نبشه هـا هـم چون کتاب هاي سنگي و اسناد غـير قابل ترديد، تاريخ زنـده مـردم اين سرزمين هستند که بدون واسـطه و بــه طــور مستقيم از باني آن به ما رسيده و پس از گذشت ساليان ، هم چنان پا برجا مانده اند.
سـنگ نـبشته ها به غير از نقش عـرفي، انـتقال دسـتورات ديواني و احکام و سـاير امـور اجرايـي را بـر عهـده داشــتد؛ بــه طـوري کـه بررسي در امور سياسي و روش اداري هر دوره ، متضمن آگاهي از مضامين سنگ نبشته ها مي بـاشد.
کـتيبه ها در تدوين تاريخ سياسي، اجتماعي، فـرهنگي و اقـتصادي هر کـشور بـه ويژه مــذهب و هنـر، نقـش عمـده اي را بــر عهـدا دارند. مجموعه کتيبه ها در هر حوزه جغرافيايي امکان تهيه و تنظيم جدول سياسي و اقتصادي را بـراي اشـخاص ميسر مي سـازد و افزون بر آن اطـلاعات مـا را نـيز قـانونمند کـرده از بروز اشتباهات و لغـزش هـا جلوگيري مي کند. درنهايت سخن مي توان ايگونـه نتيجه گيري کرد که در جهان اسلام خوشنويسي هـنري مـقدس مـحسوب مي شود زيرا نمودگار جسم مرئي کلام الهــي اســت و مـي تـوان نـمود اين هـنر مقدس را در حاشيه ي بالاي ديوار هاي دروني مصلي يا محراب و کتيبه هاي مسجد جامع يـزد مشـاهده نمود که براي مومن يادآور شط باشکوه و قدرتمند کلام قرآني است.
منابع
کتاب ها:
١-افشار، ايرج ، يادگـارهاي يزد، تهران : انجمن آثار د. مفاخر فرهنگي، چاپ دوم ، ١٣٧٤
٢-افشار سيستاني، ايرج ، شناخت استان يزد، تهران : انتشارات هيرمند، ١٣٧٨
٣-بورکهارت ، تيتوس ، هنر اسلامي (زبان و بيان )، ترجمه مسعود رجب نيا، تهر ان : انتشارات سروش ، ١٣٦٥
٤- بورکهارت ، تيتوس ، هنرمقدس ، تـرجمه جـليل ستاري، تهران : انتشارات سروش ، ١٣٧٦
٨-پور عبدالله ، حبيب الله ، تخت جمشيد از نگاهي ديگر، شيراز، بنياد فارس شناسي، چاپ سوم ، ١٣٧٨
مطالعات هنر و فرهنگ » زمستان 1397، سال سوم – شماره 9 (صفحه 61)
٩-پيرنيا، محمد کريم و زهره بزرگمهري، مصالح ساختماني، آژند، اندود، آمود در بناهاي کهن ايران ، تـهران ، انـتشارات سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري کشور، ١٣٨١
١٠-حسن بيگي، محمدرضا، مروري بر صنايع دستي ايران ، تهران ، ققنوس ١٣٨٥
١١-رضي، هاشم ، اوستا کهن ترين گنجينه مکتوب ايران باستان ، انـتشارات بـهجت ، چاپ دوم ، ١٣٨٠
١٢-زکي، محمدحسن ، هنر ايران در روزگـار اسـلامي، ترجمه محمد ابراهيم اقليدي، تهران ، صداي معاصر، ١٣٧٧
١٣- فضائلي، حبيب الله ، تعلين خط ، تهران ، سروش ، چاپ هشتم ، ١٣٨٢
١٤- سجادي، علي، سير تحول محراب در معماري اسلامي ايران از آغاز تـا حـمله مغول ، سازمان ميراث فـرهنگي کـشور، تهران
1375
١٥- نقي زاده ، محمد، روايتي ايراني از حکمت ، معنا و مصاديق هنر، تهران ، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، ١٣٨٩
١٦- نقي زاده ، محمد، مباني هنر ديني در فرهنگ اسلامي، تهران ، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ دوم ١٣٨٧
فصلنامه ها و مـجلات :
١-آبـيار، منصور”، بررسي کتيبه هاي محراب سنگي در موزه ملي ايران “، فصلنامه اثر، شماره ٣٨-٣٩
٢-ايراني صفت ، زهرا، “گاهنامه سمر”، جهاد دانشگاهيشماره (١)، ١٣٧٨
٣-باقري، فريبا، “آشنايي با هنر گچ بري بناي شمس العماره “، مجله فـرهنگستان هـنر، شماره ٣٨
٤-بـهپور باوند، “کتيبه نگاري در دوره قاجار”، نشريه دانشکده هنرهاي زيبا، دانشگاه تهران ، شماره ٢٢، ١٣٨٤
٥- پيرنيا، محمدکريم ، “معماري مساجد راهي بـه سوي ملکوت “، فصلنامه هنر، شماره ٣
٦-شهرستاني، سيد حسن ، “نماد سرو در نـگاه حـافظ “، فـصلنامه هنرنامه ، شماره ٢٢
٧-علي آبادي، محمد، “جلوه هاي جمالدر مسجد”، مجموعه مقالات معماري مسجد، جلد١، ١٣٧٦
٨-کريمي علي، “مـينياتور ايرانـي”، فصلنامه هنر و مردم ، شماره ٥و٦، دوره ١، سال ١٣٤٣
٩-هزاوه اي، هادي، “اسليمي زبان از ياد رفته “، فصلنامه هنر، شـماره ٦
١١-شـايسته فـر، مهناز، ميترا، “نقش خوشنويسي و کتبه در معماري اسلامي”، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامي، شماره ١، 1383
١٢- يوسفي، غلامحسين ، “خـط و خطاطي”، فصلنامه هنر، شماره ٣١، ١٣٧١
١٣- سجادي، علي، “محراب کانون هنرهاي تزييني”، هنرنامه ، فصلنامه تـخصصي دانشگاه هنر، شماره ١٧، ١٣٨١
پايان نـامه هـا:
١-خبيري، محمدرضا، “بررسي نقوش برجسته در معماري”، آرشيو دانشگاه شريعتي
٢-قدرتي، محمد، “خط و خوشنويسي و تاثير آن بر ديگر آثار هنري”، دانشکده هنر و معماري، استاد راهنما: دکتر نديمي و دکتر اولياء، ١٣٧٨
٣-چارئي، عبدالرضا، “موزه سـنگ هفت تنان “، پايان نامه کارشناسي ارشد، دانشگاه مدرس
٤-نوروزي، کتيبه در معماري، پايان نامه کارشناسي معماري، دانشکده معماري دانشگاه يزد، استاد راهنما: دکتر محمدرضا اوليا
برگرفته از مقاله ” کاربرد آیات قرآنی در هنر و معماری اسلامی (نمونه موردی: کتیبهها و سنگ محراب مسجد جامع یزد) “، فصلنامه مطالعات هنر و فرهنگ
آخرین نظرات: